Συνεπιμέλεια παιδιών

Συν-επιμέλεια παιδιών: Ποιες αλλαγές ακολουθούν;

Ένα θέμα το οποίο έχει απασχολήσει την κοινωνία τις τελευταίες ημέρες, είναι μεταξύ άλλων η συνεπιμέλεια παιδιών. Τι ακριβώς σημαίνει ωστόσο η συνεπιμέλεια παιδιών; Ποιες είναι οι αλλαγές που θα επιφέρει για τους διαζευγμένους γονείς το νομοσχέδιο για το Οικογενειακό Δίκαιο;

Με το νέο νομοσχέδιο, προβλέπεται η από κοινού επιμέλεια των τέκνων. Πιο συγκεκριμένα, διασφαλίζεται η επικοινωνία του γονιού που δε διαμένει με το παιδί στο ένα τρίτο του συνολικού χρόνου επικοινωνίας. Με αυτό τον τρόπο, ο γονιός έχει το δικαίωμα να περνάει χρόνο και να ζει με το παιδί του για το ⅓ του συνολικού χρόνου επικοινωνίας. Φυσικά, αυτό το θέμα απασχολεί ιδιαίτερα τους διαζευγμένους γονείς της χώρας μας. Παρακολουθήστε το παρακάτω βίντεο, στο οποίο έγινε μια ανοιχτή συζήτηση επί του θέματος της συνεπιμέλειας παιδιών.

Φόβος της απώλειας - Σιωπή

Πανδημία COVID-19 και ο φόβος του θανάτου

Οι μοναδικές πληροφορίες που διαθέτουμε αφορούν στο παρελθόν, μολονότι οι πληροφορίες που ουσιαστικά χρειαζόμαστε είναι οι πληροφορίες για το μέλλον

Patricia McKinsey Crittenden

«Ποιου είδους πράγματα θυμάστε εσείς καλύτερα;» έκανε δειλά η Αλίκη.
«Τα πράγματα που συνέβησαν την επόμενη εβδομάδα», απάντησε η Βασίλισσα με αδιάφορο τόνο.

Lewis Carroll, Η Αλίκη μέσα από τον Καθρέφτη

Ο φόβος της απώλειας μέσα από τα μάτια των παιδιών

Το δεύτερο κύμα της πανδημίας COVID-19 διαφέρει σημαντικά από το πρώτο. Ο ιός δεν είναι μια σχετικά μακρινή απειλή, αντίθετα έχει αγγίξει μεγαλύτερο αριθμό ατόμων και πολλές οικογένειες. Οι περισσότεροι από εμάς γνωρίζουμε κάποιο πρόσωπο το οποίο δεν είναι πλέον μαζί μας εξαιτίας του κορονοϊού. Πολλοί περισσότερο, σίγουρα γνωρίζουμε ορισμένα άτομα από τον κύκλο μας τα οποία νόσησαν και ιάθηκαν.  Ήρθαν ωστόσο, αντιμέτωποι με το φόβο της υγείας τους αλλά και τον εαυτό τους στις μοναχικές ώρες της πλήρης ανάρρωσης τους.

Παρά τα αναρρίθμητα γεγονότα που διαδραματίζονται καθημερινά δυσκολευόμαστε να αποδεχτούμε το φόβο της απώλειας, τη μελαγχολία, τη σύγχυση, το θυμό και το πένθος. Ακόμη κι όταν οι κλίνες ΜΕΘ δεν επαρκούν, τα νοσοκομεία ασφυκτιούν και λυγίζουν, οι αντοχές του υγειονομικού προσωπικού δοκιμάζονται πολύ πέρα από τα όρια του… Ακόμα και όταν εκατό συνάνθρωποι μας σε μία μικρή χώρα όπως η Ελλάδα πεθαίνουν κάθε μέρα, δυσκολευόμαστε να αποδεχτούμε τα συναισθήματα μας. 

Χρειάστηκε να νιώσει ένα επτάχρονο αγόρι το φόβο της απώλειας για να γίνει μία συζήτηση μέσα στο σπίτι. Το αυθόρμητο κλάμα του παιδιού όταν έμαθε ότι η μητέρα του είναι θετική στον κορονοϊό, οδήγησε σε μια ανείπωτη – μέχρι εκείνη τη στιγμή – συζήτηση. Μια συζήτηση γύρω από το φόβο και την ελπίδα, τους κινδύνους, αλλά και τα όπλα που διαθέτει το σώμα μας και η ιατρική απέναντι στον ιό, τις πιθανότητες της ίασης ή της επιδείνωσης και της ανάγκης για νοσηλεία. Χρειάστηκε το συμβολικό παιχνίδι και η αφήγηση ενός πεντάχρονου κοριτσιού για να αναδείξει τους φόβους που οι ενήλικες διστάζουν να παραδεχτούν ακόμη και στον ίδιο τον εαυτό τους. Στο παιχνίδι αυτό «η σούπερ γυναίκα (η φιγούρα με την οποία έπαιζε) είναι μόνη στο σπίτι. Η μαμά, ο μπαμπάς και ο αδερφός της πέθαναν» για να προσθέσει χαρακτηριστικά τη φράση «κρούσματα του κορονοϊού».

Φόβος της απώλειας - Θεσσαλονίκη

Αυτές οι πασχαλίτσες γιατί δεν περπατάνε, μπαμπά;

Η Θεσσαλονίκη ανέκαθεν έσφυζε από ζωή, Πριν από λίγους μόλις μήνες, κάθε βράδυ της παρασκευής οι δρόμοι πάλλονταν από ζωή: πρόσωπα, κίνηση, φώτα, μυρωδιές και ήχους… Σήμερα, την ίδια ώρα σε έναν από τους πιο κεντρικούς δρόμους της Θεσσαλονίκης η ατμόσφαιρα είναι τελείως διαφορετική. Τώρα η ησυχία μοιάζει αφύσικη. Το ίδιο και η απουσία ανθρώπων και οχημάτων. Η ερημιά των δρόμων. Η ακινησία. Κυρίως η ακινησία… 

Η έλλειψη κίνησης είναι ένα από τα πρώτα σημάδια που παρατηρούν τα παιδιά. Ο γιος μου, που είναι μόλις τριών ετών, με ρώτησε ένα φθινοπωρινό πρωινό “αυτές οι πασχαλίτσες γιατί δεν περπατάνε μπαμπά;”. Το πρώτο πράγμα που σκέφτηκα είναι: “πώς μπορεί να ρωτά κάτι τέτοιο, πριν καλά καλά γνωρίσει τη ζωή;” Τα κιτρινισμένα φύλλα των δέντρων που πέφτουν στο χορτάρι, το ζωάκι που χτυπήθηκε από αυτοκίνητο, και στέκει παγωμένο στην άκρη του δρόμου, το έντομο που εγκλωβίστηκε σε έναν ιστό αράχνης, το καναρίνι που έπαψε να κελαηδά στο κλουβί του, το ψαράκι που εξαφανίστηκε από τη γυάλα… Όλες αυτές οι εικόνες είναι δεν περνούν απαρατήρητες σε ένα ανήσυχο παιδικό μυαλό και είναι ζοφερές υπενθυμίσεις της εντροπίας στο σύμπαν. 

Τι κάνουμε όμως εμείς οι μεγάλοι συνήθως; Προσποιούμαστε ότι δεν μας ταράζει η ερώτηση. Ή καμιά φορά αποφεύγουμε να απαντήσουμε και νιώθουμε ανακούφιση όταν υποχωρεί η επιμονή του παιδιού. Συχνά βέβαια αλλάζουμε και θέμα. Ακόμη όμως κι αν τολμήσουμε να εξηγήσουμε την αλήθεια,  διερωτόμαστε εντούτοις αν πράξαμε το σωστό ή αντίθετα πληγώσαμε μια παιδική ψυχή.

Η ένοχη σιωπή

Είναι γεγονός ότι κάθε παιδί μαθαίνει διαρκώς. Ανάμεσα σε άλλα, μαθαίνει από αυτά που του λέμε· μάλιστα τολμώ να πω ότι μαθαίνει κυρίως από αυτά που αποσιωπούμε. Τι γίνεται, λοιπόν, όταν αποφεύγουμε να απαντήσουμε ή σιωπούμε σε μια τέτοια ερώτηση; Μέσα από αυτή την αντιμετώπιση ένα παιδί μαθαίνει ότι ορισμένα πράγματα είναι καλύτερο να μην αποτελούν θέμα συζήτησης γιατί φέρνουν σε δύσκολη θέση τους μεγάλους. Παρά τα όσα νομίζουμε τα παιδιά είναι τα πιο ευγενικά πλάσματα που υπάρχουν. Όσο κι αν θέλουμε να πλανιόμαστε ότι κάνουν του κεφαλιού τους, τα παιδιά δείχνουν να προσαρμόζονται με μεγάλη προθυμία στα πρότυπα επικοινωνίας των αγαπημένων τους προσώπων. Επιπλέον, με αυτή την αποσιώπηση, ένα παιδί μαθαίνει ότι όταν έρχεται αντιμέτωπο με το συναίσθημα της θλίψης υπάρχουν άλλα πράγματα, επουσιώδη, υλιστικά, για να στρέψει την προσοχή του. 

Κι αυτό γίνεται μάλιστα με μεγάλη επιτυχία! Για αυτό είμαστε απεριόριστα ευγνώμονες στην πρόοδο, την τεχνολογία του καιρού μας και στην υπερκατανάλωση. Υπάρχουν διάφοροι τρόποι για να επιτύχει κανείς το απαραίτητο συναισθηματικό μούδιασμα αλλά και να νιώσει μια ευχάριστη ζάλη. Η καθηλωτική οθόνη ενός κινητού, η θορυβώδης μουσική στα ακουστικά, τα φανταχτερά ρούχα στα e-shops και στις λαμπερές βιτρίνες είναι μερικά μόνο από αυτά. 

Σαν καλειδοσκόπιο με μύριες διαδοχικές εικόνες, η πραγματικότητα θρυμματίζεται και ανασυντίθεται διαρκώς, καθιστώντας όλο και πιο δύσκολη μια συνειδητοποίηση και μία εσωτερική, προσωπική  αποτίμηση της κατάστασης. Η κοινωνία μας, άλλωστε, και ο μεταμοντέρνος τρόπος ζωής έχουν δείξει εξαιρετική ανθεκτικότητα σε ό,τι υπαινίσσεται τη ματαιοδοξία της ανθρωπότητας και της επιστήμης να οδηγήσει στην τελική νίκη ενάντια στη θνητότητα και την απώλεια. Δε θα ήταν υπερβολή μάλιστα να πούμε ότι προσπαθούμε τόσο πολύ να δείχνουμε ευτυχισμένοι σε άλλους, σε σημείο που παραμερίζουμε τις έγνοιες και δεν εκφράζουμε τα συναισθήματά μας. Δεν εκφράζουμε ούτε μοιραζόμαστε τη λύπη, το φόβο της απώλειας και τη θλίψη μας. 

παιδάκι φόβος

Έχουμε άραγε ανοσία στη θλίψη;

Η Ελβετή ψυχίατρος Kubler-Ross  μας μίλησε εδώ και δεκαετίες για τα διαδοχικά στάδια από τα οποία διέρχεται κάποιος όταν έρχεται αντιμέτωπος με την απώλεια και το πένθος. Για να φτάσει κάποιος στην τελική λύση, την αποδοχή αυτού που συνέβη, πρέπει να περάσει μέσα από τα προηγούμενα στάδια της άρνησης, του θυμού, της διαπραγμάτευσης και τελικά της θλίψης.  

Πολλοί από εμάς βρίσκονται ακόμη στα πρώιμα στάδια αυτής της διαδικασίας. Η υπάλληλος ενός καταστήματος εστίασης που εξυπηρετεί με κατεβασμένη τη μάσκα εξακολουθεί να βρίσκεται στο πρώιμο στάδιο της άρνησης. Ίσως θεωρεί ότι πρόκειται για “μια ακόμη γρίπη” ή πως ακόμα και αν κολλήσει τα συμπτώματα θα είναι ήπια, λόγω της ηλικίας της. Ούτε λόγος για τον αντίκτυπο της συμπεριφοράς της προς τους άλλους. Αντίστοιχα, ο πελάτης που της επισημαίνει εξοργισμένος το γεγονός και απειλεί μάλιστα με καταγγελία διακατέχεται από θυμό. Θυμό για όλα όσα συμβαίνουν αλλά πρωτίστως για τα πράγματα που βρίσκονται εκτός της ‘σφαίρας ελέγχου” του. Αναρωτιέται, λοιπόν: “Πώς γίνεται να έτυχε σε μένα αυτή η υπάλληλος;”, “Το κάνει επίτηδες για να μας κολλήσει”. 

Ο ηλικιωμένος κατά την αποδρομή του πυρετού, όντας θετικός στον κορονοϊό, αποφασίζει παρόλα αυτά να ψωνίσει στο σούπερ μάρκετ, αδιαφορώντας πλήρως για την υποχρέωση του να παραμείνει στο σπίτι. Η περίπτωση αυτή αποτελεί ακόμη μεγαλύτερη άρνηση καθώς και εγωκεντρική διαπραγμάτευση: “Θα γίνω καλά, ή μήπως όχι; Αν βγω θα ξεχαστώ και θα νιώσω καλύτερα”. Θα μπορούσε να παρομοιαστεί με το μάδημα μιας μαργαρίτας στην οποία διαπραγματεύεται με τον εαυτό του αλλά και το Θεό. “Να βγω ή να μη βγω;” Και αποφασίζει να βγει με ό,τι αυτό συνεπάγεται για τους συνανθρώπους που θα συναντήσει στο διάβα του.  

Η θλίψη αποτελεί το προτελευταίο στάδιο της ψυχολογικής διεργασίας που πρότεινε η Kubler-Ross και μοιάζει αναμφίβολα, μακρινό όνειρο για πολλούς από εμάς. Χωρίς τη θλίψη, ωστόσο, είναι αδύνατο να φτάσεις στην αποδοχή, ώστε να αφήσεις πίσω το παρελθόν, να προχωρήσεις μπροστά και να οργανώσεις ένα νέο και υγιή τρόπο ζωής. Πώς θα φτάσεις στην Ιθάκη, αν δεν περάσεις πρώτα από τη Σκύλα και τη Χάρυβδη; Και πώς θα καταφέρεις να υπερνικήσεις τα εμπόδια στον πηγαιμό για την Ιθάκη χωρίς τη δύναμη της συντροφικότητας και του μοιράσματος;

Θυμάμαι χαρακτηριστικά έναν έφηβο με επαναλαμβανόμενες κρίσεις πανικού, οι οποίες μετά τη μετακόμιση της οικογένειας του σε νέο περιβάλλον. Ο έφηβος αυτός δεν μπορούσε να βιώσει το φόβο της απώλειας και μετέπειτα το ίδιο το συναίσθημα της απώλειας  για τους φίλους, το σχολείο και τη ζωή που άφησε πίσω του. Μην μπορώντας, λοιπόν, να έρθει σε επαφή με αυτά τα συναισθήματα απώλειας, προσπάθησε να βρει ανακούφιση σε ηρεμιστικά χάπια και εναλλακτικά σκευάσματα. Κάποια στιγμή μετά από μήνες θεραπείας μου ζήτησε να διακόψουμε τη συνεδρία γιατί ένιωθε την ανάγκη να ξαπλώσει και να κοιμηθεί. Ήταν η πρώτη φορά που συναντούσα τη θλίψη στο πρόσωπο του. Η πρώτη φορά που επέτρεψε στον εαυτό του να βιώσει θλίψη. Ως εκ θαύματος, μερικές μέρες αργότερα ένιωθε ότι η ενέργεια του επέστρεψε. Αφοσιώθηκε ξανά στο διάβασμα του και άρχισε να θέτει νέους στόχους με ελπίδα για το μέλλον.

Η Αλίκη και η λευκή βασίλισσα

Στο παραπάνω απόσπασμα, της Αλίκης μέσα από τον Καθρέφτη του Lewis Carroll, η ηρωίδα μας διασχίζει τον καθρέφτη και μεταβαίνει σε ένα κόσμο ονειρικό, γεμάτο φανταστικά πλάσματα και περιπέτειες. Εκεί συναντά τη λευκή βασίλισσα η οποία παραδόξως ζει τη ζωή της προς τα πίσω. Διατείνεται μάλιστα ότι η μνήμη της είναι πολύ καλύτερη όχι για πράγματα που συνέβησαν στο παρελθόν, αλλά για αυτά που θα συμβούν την επόμενη εβδομάδα. Η Αλίκη σοκάρεται όταν μαθαίνει πώς στην περίπτωση του αγγελιοφόρου του βασιλιά,  πρώτα υπήρξε η φυλάκιση, ακολούθως έγινε το δικαστήριο και βγήκε η καταδικαστική για αυτόν απόφαση, και μόνο στο τέλος διεπράχθη το κακούργημα.

Δε θα ήταν πολύ βολικό αν γνωρίζαμε με ακρίβεια τι θα γινόταν στο τέλος της πανδημίας; Να γνωρίζουμε ποιοι θα νοσήσουν, ποιοι θα αναρρώσουν και ποιοι όχι; Τα γεγονότα θα ακολουθούσαν μια τελείως διαφορετική ροή. Πρώτα θα τελείωνε η πανδημία, έπειτα θα γινόταν η διασπορά του ιού στον πληθυσμό και μόνο στο τέλος θα μαθαίναμε από ποια χώρα μακρινή ξεκίνησε η διασπορά του, όταν δηλαδή όλα θα είχαν πάρει το δρόμο τους και ενδεχομένως η αγέλη μας θα είχε ήδη αποκτήσει ανοσία.

Φόβος της απώλειας - Σιωπή

Στην αρχή είναι η αγάπη…

Δυστυχώς για εμάς, όπως τονίζει η Patricia Crittenden που επί δεκαετίες μελετά το δεσμό γονέα-παιδιού, “μολονότι οι πληροφορίες που ουσιαστικά χρειαζόμαστε για να επιβιώσουμε είναι οι πληροφορίες για το μέλλον, οι μοναδικές πληροφορίες που διαθέτουμε αφορούν αποκλειστικά στο παρελθόν”. Τι δεσπόζει, λοιπόν στο παρελθόν; Η αγάπη. Η αγάπη που πήραμε από τα σημαντικότερα πρόσωπα της ζωής μας. Η φροντίδα, η στήριξη, η αγκαλιά του γονιού, η ανακούφιση που παρείχε μετά από κάθε πόνο και αναστάτωση. Ένα παιδί που μεγαλώνει μέσα σε ασφάλεια, αποκτά μία ισορροπημένη και ρεαλιστική αντίληψη του κινδύνου. Αναγνωρίζει, λοιπόν και δέχεται την εξάρτηση από τα αγαπημένα του πρόσωπα, νιώθει άνετα με την οικειότητα, επιζητά τη συνεργασία και συμπονά τους άλλους. “Ο ιός είναι επικίνδυνος, αλλά με λίγη προσοχή θα τα καταφέρουμε.”, “Αν και φοβάμαι και ανησυχώ για εμένα και τους ανθρώπους που νοιάζομαι,  δε νομίζω να υπάρχουν πολλές πιθανότητες να νοσήσω σοβαρά. Θέλω όμως να φροντίζω τον εαυτό μου και τους γύρω μου και για αυτό λαμβάνω όλα τα απαραίτητα μέτρα”. Αυτές θα μπορούσαν να αποτελούν μερικές από τις φράσεις που σκέφτεται ένα άτομο το οποίο μεγάλωσε με ασφάλεια.

Αντίθετα, ένα παιδί που εκτίθεται ή μένει απροστάτευτο στον κίνδυνο ή αποθαρρύνεται από το να εκφράζει τα συναισθήματα φόβου ή άγχους, έρχεται αντιμέτωπο με δύο πιθανές ψυχολογικές άμυνες. Στην πρώτη επιλογή, οι συναισθηματικές αντιδράσεις και η διαμαρτυρία του παιδιού θα κλιμακώνονται έως ότου οι γύρω του τελικά αναγκαστούν να ανταποκριθούν. Στη δεύτερη περίπτωση, θα αποσιωπά τα συναισθήματα του ενώ παράλληλα θα υποτιμά ή εκμηδενίζει κάθε σοβαρότητα του κινδύνου. Μπορεί οι δυο αυτές επιλογές να φαντάζουν αποτελεσματικές σε βραχυπρόθεσμο χρονικό διάστημα, ωστόσο συνδέονται με δυσκολίες αργότερα στη ζωή. Στην πρώτη περίπτωση, ένα άτομο μπορεί να έχει τις εξής σκέψεις: “κινδυνεύω από τον κορονοϊό, αλλά κινδυνεύω εξίσου και από τη μάσκα, όπως και από το εμβόλιο εναντίον του ιού”. Το άτομο αυτό βρίσκεται σε εγρηγορση συνεχώς ενώ τείνει να υπεργενικεύει τους υφιστάμενους κινδύνους. Στη δεύτερη περίπτωση το άτομο υποβαθμίζει τη σοβαρότητα και το συναισθηματικό αντίκτυπο της απειλής (π.χ. “δεν ανησυχώ ιδιαίτερα”, “ο κορονοϊός είναι λιγότερο επικίνδυνος από την κοινή γρίπη”, “δε χρειάζεται να φοράω μάσκα”) ή αναζητεί έναν εξωτερικό παράγοντα, στον οποίο οφείλεται εξ ολοκλήρου ο κίνδυνος (“φταίνε οι επιστήμονες”, “οι φαρμακευτικές εταιρείες”, “οι πολιτικοί”, “η εκκλησία”, “οι νέοι”, “οι ηλικιωμένοι” και πολλοί άλλοι). 

Το νόημα…

Με λύπη μου παρατηρώ τον τελευταίο καιρό μία διαμάχη που έχει ξεσπάσει στα media και το διαχωρισμό σε δύο στρατόπεδα. Στο ένα στρατόπεδο ανήκουν οι “ψεκασμένοι” και οι “συνωμοσιολόγοι” ενώ στο αντίπαλο στρατόπεδο βρίσκονται οι “συνωμότες” και οι “μασόνοι”. Εικάζω πως δεν συνειδητοποιούν ότι και στις δύο περιπτώσεις ο φόβος της απώλειας είναι η κινητήριος δύναμη η οποία κινεί τα νήματα. “Μας επιβάλλετε περιορισμούς στην ελευθερία μας και ο στόχος σας είναι ο αφανισμός μας” ισχυρίζεται η μια πλευρά. “Θα πεθάνουν πολλοί άνθρωποι εξαιτίας σας και εξαιτίας της ανεύθυνης συμπεριφοράς σας” απαντάει η αντίπαλη πλευρά. Με αυτόν τον τρόπο θεωρώ ότι δημιουργούνται οι ιδανικές συνθήκες για την τέλεια (μετα)τραυματική καταιγίδα.

Επιμένουμε στην άρνηση, την οργή και τον εξοστρακισμό του άλλου ως την πηγή του κακού. Κι όλα αυτά για να προστατευτούμε από τον οδυνηρό φόβο της απώλειας, αλλά όχι μόνο. Όσο πιο σημαντική είναι η απώλεια τόσο μεγαλύτερος είναι και ο φόβος. Όσο πιο ισχυροί είναι οι δεσμοί μας με τους άλλους τόσο περισσότερο τρέμουμε στο ενδεχόμενο να τους χάσουμε. Είτε το θέλουμε είτε όχι, λοιπόν, η πανδημία μας υπενθυμίζει διαρκώς μια μεγάλη αλήθεια. Πόσο εξαρτόμαστε σε μεγάλο βαθμό από τους άλλους αλλά και πόσο ευάλωτοι είμαστε στις αποφάσεις και τη συμπεριφορά των άλλων. Και φυσικά και πόσο καθοριστικό ρόλο παίζουν στη ζωή άλλων ανθρώπων οι δικές μας επιλογές. Η συνειδητοποίηση ότι αποτελούμε μέρος μιας αλυσίδας ανθρώπων, οικογενειών, κοινωνικών ομάδων και κοινωνιών σε διαρκή αλληλοσύνδεση είναι το διακύβευμα. Λένε πως σημασία δεν έχουν τόσο τα γεγονότα που βιώσαμε όσο το νόημα που βγάλαμε από αυτά. Η αποδοχή του φόβου της απώλειας και η συνειδητοποίηση αυτής της αλληλεξάρτησης δίνουν νόημα και ουσία στη δοκιμασία που περνάμε.

Τι θα φέρει ο καιρός; Θα τα καταφέρουμε; Μονάχα η λευκή βασίλισσα γνωρίζει…

Παιδί και Ψυχική Υγεία

Παιδί & Ψυχική Υγεία: τί πρέπει να γνωρίζουν οι γονείς για την πρόληψη;

Αναστολές, Συμπτώματα, Άγχη

Έχουν περάσει σχεδόν 100 χρόνια από την έκδοση ενός από τα πιο σημαντικά έργα του Sigmund Freud με τίτλο “Αναστολές, Συμπτώματα, Άγχος” (Inhibition, Symptoms, Anxiety) (Freud, 1926). Αν και πολλά ψυχοθεραπευτικά ρεύματα διαφώνησαν αργότερα με πολλές από τις θέσεις της κλασικής ψυχαναλυτικής θεωρίας,  η διαισθητική ματιά του Freud πάνω στα κλινικά φαινόμενα είναι δύσκολο να αμφισβητηθεί. Η σειρά των λέξεων στον τίτλο “Αναστολές, Συμπτώματα, ¨Αγχος” του συγκεκριμένου βιβλίου μόνο τυχαία δε θεωρείται. Πριν από την εκδήλωση των ψυχολογικών συμπτωμάτων και του άγχους, προηγείται σχεδόν πάντα μία περίοδος αναστολής, μία περίοδος δηλαδή που ακινητοποιείται σε μεγάλο βαθμό η ψυχική έκφραση του παιδιού. Μία περίοδος που μοιάζει με την ηρεμία πριν από την καταιγίδα.

Πριν την καταιγίδα

Το παιδί που χάνει τον αγαπημένου του παππού και παύει να αναφέρεται στο γεγονός της απώλειας ή στις ανάμνησεις που κρατά από αυτόν, από σεβασμό στον πόνο των μεγάλων. Και λίγες εβδομάδες μετά, κατακλύζεται από φοβίες την ώρα του βραδινού ύπνου, είναι ένα παράδειγμα. Το παιδί που σοβαρεύει για λίγο διάστημα και δε μιλάει καθόλου για το χρόνο που περνά στη σχολική αυλή, μόνο και μόνο για να εκδηλώσει αργότερα σοβαρές διαμαρτυρίες στο πρωινό ξύπνημα και άρνηση να πάει σχολείο. Ο έφηβος που κλειδώνεται στο δωμάτιο του και αφήνει τους γονείς να αναρωτιούνται τί μπορεί να συμβαίνει στην ψυχή του, μέχρι τη στιγμή που οι κρίσεις πανικού κάνουν απροσδόκητα την εμφάνιση τους. Το νήπιο που δείχνει να αντιδρά τέλεια στον ερχομό ενός νεόυ μέλους στην οικογένεια πριν να χαρίσει ένα δυσάρεστο ξάφνιασμα στους γονείς, όταν θα εμφανίσει  τα πρώτα σημάδια παλινδρόμησης και επιστροφής στην πάνα ή στην πιπίλα. Το παιδί με την παιδιατρική ασθένεια που παραδίδεται στο θυμό, στις εκρήξεις και στην ανυπακοή, μετά από μία φαινομενικά άψογη συμμόρφωση στις πρώτες ιατρικές οδηγίες.

Αποφεύγοντας την καταιγίδα (ή τουλάχιστον προστατεύοντας το σπίτι από πλημμύρισμα)

Τα συμπτώματα, όπως το άγχος, οι φοβίες, οι κρίσεις πανικού, η διασπαστική συμπεριφορά και η παρορμητικότητα, οι εκρήξεις θυμού, τα προβλήματα με την πρόσληψη τροφής, με τις λειτουργίες απέκκρισης, και οι δυσκολίες με τον ύπνο, μας δείχνουν τη σοβαρότητα μία κατάστασης, αφού, όμως εκδηλωθεί. Αντίθετα, η έγκαιρη ανίχνευση μίας περιόδου ηρεμίας πριν από την καταιγίδα,   όπως στα παραδείγματα που αναφέρθηκαν προηγουμένως, είναι ένα πολύ σημαντικό όπλο στα χέρια των γονέων να λειτουργήσουν προληπτικά και να προλάβουν καταστάσεις. Ένα καθοριστικό βήμα προς αυτό το στόχο είναι να συνειδητοποιήσουν οι γονείς πως η μη έκφραση, η παθητική συμμόρφωση, και η άκρατη αποδοχή εκ μέρους του παιδιού των απαιτήσεων που προβάλει η οικογένεια και το κοινωνικό πλαίσιο γενικότερα, δεν είναι πάντα επιθυμητά. Γιατί ενώ συμβάλλουν βραχυπρόθεσμα, δημιουργούν κινδύνους για την μακροπρόθεση προσαρμογή, την αυτοεκτίμηση και εξέλιξη του παιδιού.

Βρες τι θα έπρεπε να είναι εκεί αλλά λείπει

Μία καλή αρχή, και ένα πολύ βοηθητικό ερώτημα που μπορείτε να θέσετε στον εαυτό σας είναι το εξής:

“Τι λείπει, τί δε βρίσκεται στη θέση του;” “ποιες αντιδράσεις, συναισθήματα, σκέψεις του παιδιού απουσιάζουν, ενώ θα έπρεπε να είναι εκεί;”

“Τι λείπει από ένα μωρό που αποθήλασε απότομα χωρίς καμία διαμαρτυρία;” “Τι λείπει από την αντίδραση ενός νηπίου που πηγαίνει για πρώτη φορά στον παιδικό σταθμό και δε γυρίζει καν να κοιτάξει το γονέα;”  “Τι λείπει από το παιδί που είχε μία σημαντική απώλεια κι όμως δείχνει να χαμογελά συνέχεια προς τους άλλους;” “Τι λείπει από το παιδί που υποδέχθηκε το μικρό αδερφάκι στο σπίτι χωρίς ίχνος ζήλιας;”

Φυσικά δεν είναι πάντα εύκολο να μπορέσει να ανακαλύψει ο γονέας τα συναισθήματα που προσπαθεί να καταχωνιάσει το παιδί και να τα κρατήσει κρυφά. Τα παιδιά λειτουργούν διαισθητικά και πολλές φορές αποφεύγουν με κάθε κόστος να μοιραστούν κάτι που θα έφερνε σε δύσκολη θέση το γονέα. Η δουλειά του γονέα μοιάζει με αυτή του ντετέκτιβ που ψάχνει στα τυφλά και προσπαθεί να συνδέσει διάφορες, αρχικά ασύνδετες μεταξύ τους, πληροφορίες. Και για αυτό η βοήθεια του εξειδικευμένου παιδοψυχολόγου μπορεί να είναι πολύτιμη. Βρισκόμαστε στη διάθεση σας για να βοηθήσουμε σε οτιδήποτε σας ανησυχεί σχετικά με την ψυχολογία του παιδιού σας.

πανδημία κορωναϊού και νέες μητέρες

#Μένουμε Σπίτι: Kαι τί γίνεται με τις νέες μητέρες;

Έχουν περάσει πάνω από 7 δεκαετίες σχεδόν, από τότε που τα συστήματα υγείας στην Ευρώπη διαχώριζαν τις μητέρες από τα μωρά τους σε περιπτώσεις ασθένειας των πρώτων. Η πρακτική αυτή άλλαξε άρδην από τη δεκαετία του 1950 περίπου, και ένας πολύ σημαντικός λόγος για αυτό, ήταν τα ευρήματα από αναπτυξιακές μελέτες που περιέγραφαν γλαφυρά τις αντιδράσεις αποχωρισμού των βρεφών από τις μητέρες τους: αρχικά διαμαρτυρία, στη συνέχεια μούδιασμα, θλίψη, και τελικά αποξένωση.

Ο τοξικός αντίκτυπος των πρώιμων αποχωρισμών πάνω στην ανάπτυξη των βρεφών επιβεβαιωνόταν χωρίς την παραμικρή αμφιβολία, γεγονός που οδήγησε τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας να συστήσει την παραμονή του βρέφους στην αγκαλιά της μητέρας κατά τη διάρκεια της νοσηλείας, εξασφαλίζοντας όσο το δυνατόν λιγότερες παρεμβολές στη διαδικασία δεσίματος της μητέρας με το μωρό της. Διαδικασίας καθοριστικής για την υγιή σωματική, νοητική και ψυχολογική ανάπτυξη των βρεφών.

Πανδημία κορονοϊού και Νέες Μητέρες

Σήμερα, εν μέσω της πανδημίας του κορονοϊού COVID-19, ο Π.Ο.Υ. εξακολουθεί να συστήνει τη συνέχεια του θηλασμού ακόμα και σε μητέρες που έχουν νοσήσει από τον ιό, συστήνοντας βέβαια να ληφθούν όλα τα απαραίτητα προστατευτικά μέτρα για την προστασία του νεογνού. Πλέον, όμως, υπάρχουν σοβαρές ανησυχίες από την ιατρική κοινότητα για τον κίνδυνο μετάδοσης του ιού στο μωρό, και σε νοσοκομεία της Γαλλίας υπήρξαν περιπτώσεις όπου το ιατρικό προσωπικό πρότεινε το διαχωρισμό της νοσούσας μητέρας από το μωρό της για 14 ημέρες. Μία απόφαση οδυνηρή για οποιαδήποτε μητέρα.  Για οποιοδήποτε γονέα. Μία επώδυνη απόφαση ακόμα και για το ίδιο το ιατρικό προσωπικό που την προτείνει.

Είναι προφανές ότι η πανδημία του κορονοϊού COVID-19 διαμορφώνει ένα απειλητικό περιβάλλον όχι μόνο για τη σωματική υγεία αλλά και για την ψυχική ζωή. Δεν πρόκειται μόνο για τις νέες μητέρες που έχουν νοσήσει, οι οποίες έχουν να αντιμετωπίσουν το μεγαλύτερο από τους φόβους, το φόβο να μην κάνουν κάποιο κακό επιμολύνοντας με τον ιό το μωρό τους. Ούτε για τους  πατεράδες που στερήθηκαν την ευκαιρία να παραβρίσκονται στην αίθουσα τοκετού, δίπλα στη γυναίκα τους, υποστηρίζοντας με την παρουσία τους τον ερχομό του νέου μέλους της οικογένειας. Είναι όλες οι μαμάδες και οι μπαμπάδες που υποδέχονται το νεογεννήτο μωρό τους αυτήν την περίοδο της ‘κοινωνικής αποστασιοποίησης’. Είναι και όλοι οι νέοι γονείς που μεγαλώνουν τα μικρά μωρά τους εδώ και μήνες.

“Χρειάζεται ένα ολόκληρο χωριό για να μεγαλώσει ένα παιδί”

“Χρειάζεται ένα ολόκληρο χωριό για να μεγαλώσει ένα παιδί”, μας λέει σοφά  μία λαϊκή αφρικάνικη παροιμία. Μόνο που τώρα, εν μέσω απαγόρευσης της κυκλοφορίας, τα σοκάκια αυτού του ιδεατού χωριού στέκουν αδειανά από ανθρώπους, τα καφενεία ερημώσανε, η καμπάνα της εκκλησιάς μένει ακίνητη, οι επισκέψεις αραίωσαν. Κάθε οικογένεια μένει κλεισμένη στο σπίτι της. Λιγόστεψαν τα χέρια που βοηθούσαν, οι παππούδες και γιαγιάδες, οι θείοι και θείες, η γειτόνισσα. Και έμειναν οι δύο γονείς να σηκώνουν ακόμα μεγαλύτερο βάρος.

Αν κάτι έχει αλλάξει στην εποχή μας σε σύγκριση με παλαιότερα -πριν ακόμα την έλευση της πανδημίας COVID-19 – είναι η ευθύνη του μεγαλώματος των παιδιών, που ακουμπάει σχεδόν εξολοκλήρου στο γονεϊκό ζευγάρι. Να προστατεύουν, να φροντίζουν, να διαπαιδαγωγούν, να υποστηρίζουν, να ψυχαγωγούν, να ενημερώνονται και να αποφασίζουν για όλα. Σαν όλο το χωριό να εγκαταλείφθηκε και τώρα να το τρέχουν δύο άνθρωποι, σε ορισμένες οικογένειες μόνο ο ένας.

Η μητρική υπερ-απασχόληση εν μέσω περιορισμών

Αυτές τις μέρες, μοιάζει σχεδόν ηρωικό να μπορεί μία νέα μητέρα να αφεθεί στην ‘μητρική  υπερ-απασχόληση’ με το μικρό της. Κι όμως, η ανεμπόδιστη μητρική αφοσίωση είναι κρίσιμη για την ικανότητα της μητέρας να αναγνωρίζει και να ανταποκρίνεται κατάλληλα στις ανάγκες του μωρού. Όσο καλύτερα διαβάζει τα ‘σήματα’ που της εκπέμπει το μωρό, τόσο πιο έγκαιρα και έγκυρα ανταποκρίνεται και τόσο πιο στέρεη μεγαλώνει η αίσθηση ενός θετικού εαυτού για το μωρό.

Σε μία αφοσιωμένη μητέρα, αν μπορούσε το μωρό να μιλήσει θα έλεγε: “η μαμά μου αναγνωρίζει πως αισθάνομαι και με κατανοεί. Όταν νιώθω πείνα, κούραση, κρύο, φόβο ή δυσφορία, βρίσκει τρόπο να με φροντίσει και αυτό με ηρεμεί. Αφού με φροντίζει τόσο καλά, άρα και εγώ είμαι άξιος/άξια για αυτή την φροντίδα. Και εγώ αξίζω στα μάτια της”…

Πιο εύκολο να το λες παρά να το πράττεις. Για να μπορούν οι νέοι γονείς να αφοσιωθούν στο μικρό τους, πρέπει να βρίσκονται διαθέσιμα υποστηρικτικά δίκτυα ανθρώπων σημαντικών, ανθρώπων που μπορούν να στηρίξουν πρακτικά και συναισθηματικά. Όταν για παράδειγμα λείπει πολλές ώρες ο μπαμπάς στη δουλειά, η συμβολή ενός συγγενικού προσώπου  που υποστηρίζει τη μαμά στη φροντίδα του μωρού και στις οικιακές δουλειές είναι ανεκτίμητη.

Ο βαθμός της κοινωνικής ενσωμάτωσης ή, αντίθετα, της απομόνωσης του γονεϊκού ζευγαριού παίζει πολύ σημαντικό ρόλο για την ψυχική υγεία των ίδιων των γονέων. Τα ‘baby blues’ μετά τον τοκετό είναι πιο έντονα, πιο συχνά και διαρκούν περισσότερο όταν λείπει η κοινωνική υποστήριξη. Και δείχνουν να υποχωρούν μονάχα μετά από λίγες μέρες στις μητέρες που νιώθουν ότι έχουν την υποστήριξη του συζύγου, αλλά και της ευρύτερης οικογένειας τους.

Μέτρα περιορισμού και νέοι γονείς

Στα μέτρα κοινωνικής αποστασιοποίησης για τον περιορισμό της εξάπλωσης του κορωνοϊού COVID-19, δοκιμάζονται σημαντικά οι αντοχές των νέων γονέων. Δεν είναι μόνο η αδιάλειπτη φροντίδα μέρα και νύκτα, η αϋπνία, η κόπωση, η αναβίωση έντονων πρώιμων συναισθημάτων που φέρνουν αντιμέτωπη τη μητέρα με την ποιότητα της φροντίδας που έλαβε η ίδια στο παρελθόν, οι ανησυχίες και τα άγχη για το αν όλα είναι εντάξει με το μωρό και την ανάπτυξη του.

Είναι ότι στερούνται επιπλέον πολλών παραδοσιακών μορφών υποστήριξης· ακόμη και των πιο απλών, όπως η δυνατότητα να πάρει ο παππούς το μεγαλύτερο αδερφάκι για μία βόλτα, προσφέροντας πολύτιμες ανάσες στη μητέρα. Απλά, μικρά, καθημερινά πράγματα που δυναμώνουν σαν άγγελοι τους γονείς και διώχνουν μακριά τα φαντάσματα της ανασφάλειας, της αβεβαιότητας, και της σύγχυσης.

Χρήσιμες συμβουλές για νέες μητέρες

Σε αυτήν την πρωτόγνωρη κατάσταση για όλους, που φέρει η πανδημία του κορονοϊού COVID-19, οι νέοι γονείς και ιδιαίτερα οι νέες μητέρες πιθανόν να αισθάνονται ακόμα πιο ευάλωτες. Πώς θα μπορούσαν να προφυλαχθούν από όλο αυτό και να διαφυλάξουν το δέσιμο με το μωρό τους, την πρώτη σχέση, την τόσο καθοριστική για την ψυχική υγεία του μωρού; Σίγουρα δεν υπάρχουν μαγικές συνταγές. Αλλά να κάποιες προτάσεις που ίσως φανούν βοηθητικές σε αυτήν την πρωτόγνωρη περίοδο:

  • Εμπιστεύσου το ένστικτο σου και άφησε το να σε καθοδηγήσει. Η αναζήτηση κάθε πληροφορίας για τη φροντίδα και την ανάπτυξη των βρεφών στα βιβλία ή στο διαδίκτυο, έχει πολλές φορές αντίθετο αποτέλεσμα: σε μπερδεύει και ακυρώνει το μητρικό σου ένστικτο. Τα μωρά δεν έχουν ανάγκη από manual ή τσελεμεντέ. Μία ανθρώπινη, ενεργή, ζωντανή, ρέουσα, διαδραστική μητέρα που προσπαθεί να ανταποκριθεί, χρειάζονται. Στην πορεία θα γίνουν πολλά λάθη, αλλά τα λάθη αυτά είναι που θα βοηθήσουν τη μητέρα να γνωρίσει ακόμα καλύτερα το μωρό της, όπως τι του αρέσει και τι όχι.
  • Προσπάθησε να διαχωρίσεις και να συνειδητοποιήσεις τα συναισθήματα που έχεις μέσα σου. Τακτοποίησε τι προέρχεται από την τρέχουσα κατάσταση με την πανδημία COVID-19, τι έχει να κάνει με τις δικές σου εσωτερικές ανάγκες, συγκρούσεις και επιθυμίες τώρα που έγινες μητέρα, και τι έχει να κάνει με το ίδιο το μωρό. Αυτό θα σε βοηθήσει να έχεις μεγαλύτερο έλεγχο πάνω στις συναισθηματικές αντιδράσεις σου.
  • Χρησιμοποίησε όλες τις διαθέσιμες πηγές υποστήριξης και επικοινώνησε με πρόσωπα που σε κάνουν να αισθάνεσαι ότι σε καταλαβαίνουν και νοιάζονται πραγματικά για τα συναισθήματα σου. Όχι μόνο μέσω τηλεφώνου ή διαδικτύου, αλλά ακόμα και από μπαλκόνι σε μπαλκόνι!
  • Εκμεταλλεύσου τις μικρές ανάπαυλες που σου χαρίζει η ημέρα για να φορτίσεις τις μπαταρίες σου. Η αϋπνία και η κούραση  είναι οι χειρότεροι σύμβουλοι.
  • Μην προσπαθείς να τα κάνεις όλα μόνη σου. Ζήτησε βοήθεια σε κάθε ευκαιρία. Δεν έχει σημασία αν ο άλλος δε θα το διεκπαιραίωνε με τον ίδιο τρόπο. Όλοι είμαστε διαφορετικοί. Σημασία έχει να αισθανθείς ότι δεν είσαι μόνη σε όλο αυτό.
  • Στο τέλος της ημέρας, μοιράσου τα συναισθήματα με το σύντροφο ή μία φίλη ή κάποιο άλλο αγαπημένο πρόσωπο. Μίλησε για αυτά που νιώθεις, τα θετικά αλλά και τα αρνητικά. Μίλησε για το πώς βιώνεις τη μητρότητα, για την καθημερινότητα σου, για αυτά που ανακαλύπτεις στο μωρό σου. Αλλά και για την κούραση, την αμφιβολία, τη σύγχυση, ακόμη και τον εκνευρισμό που σου προκαλεί μερικές φορές η φροντίδα του μωρού.

Αν εξακολουθείς να αισθάνεσαι ότι ανησυχείς για τη διάθεση σου ή για τη σχέση με το μωρό σου, μπορείς να επικοινωνήσεις μαζί μας. Βρισκόμαστε εδώ για να απαντήσουμε στα ερωτήματα σας και να υποστηρίξουμε την πρώτη και πιο σημαντική από όλες τις σχέσεις, αυτήν ανάμεσα σε μία μητέρα και στο μωρό της.

health crisis coronavirus covid19 greece psychology effects

Οι ψυχολογικές αντιδράσεις των πολιτών στα μέτρα περιορισμού εξάπλωσης του Κορωνοϊού

Τα μέτρα που έλαβε η ελληνική κυβέρνηση, σύμφωνα με τις οδηγίες του Εθνικού Οργανισμού Δημόσιας Υγείας (ΕΟΔΥ), για περιορισμό του ρυθμού μετάδοσης του Κορωνοϊού COVID-19 έχουν ψυχολογικό αντίκτυπο στους πολίτες.

Ο εγκλεισμός στο σπίτι και η έλλειψη συναναστροφής επηρεάζει την ψυχοσύνθεση των πολιτών

Ακολουθεί μια σύντομη επιστημονική ερμηνεία βασισμένη στη Θεωρία του Δεσμού (Attachment Theory).

Η Θεωρία του Δεσμού και η Κοινωνική Ρύθμιση των Συναισθημάτων

Η κοινωνική ρύθμιση των συναισθημάτων είναι πανανθρώπινο φαινόμενο1,2,3. Η αναζήτηση επαφής με το συνάνθρωπο, η επικοινωνία, η κοινωνική διάδραση, το φυσικό άγγιγμα και το χάδι, η αγκαλιά, δρουν κατευναστικά και αποδυναμώνουν τη διέγερση που προκαλούν οι επώδυνες ή αγχογόνες καταστάσεις. Οι επιστήμονες απέδειξαν πειραματικά ότι η παρουσία ενός αγαπημένου προσώπου και το κράτημα του χεριού κατά τη διάρκεια της προσμονής ενός δυσάρεστου ερεθίσματος, ασκεί μία πολύ ισχυρή ευεργετική επίδραση μειώνοντας σημαντικά το βαθμό ενεργοποίησης συγκεκριμένων περιοχών του εγκεφάλου. Οι περιοχές αυτές φαίνεται να είναι υπεύθυνες για τις συναισθηματικές αντιδράσεις ενός ατόμου όταν καλείται να διαχειριστεί απειλητικά ερεθίσματα.4,5 

Η εξέλιξη του ανθρώπινου είδους αποφάσισε πριν εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια για αυτό: στο φόβο, ο οργανισμός μας αντιδρά αυτόματα αναζητώντας εγγύτητα και επαφή με άλλα άτομα του ίδιου είδους. Αλλά στην προκειμένη περίπτωση, η αναζήτηση εγγύτητας και επαφής με τη φιγούρα του δεσμού, αντί να βοηθήσει, θα εκθέσει το άτομο σε ακόμη μεγαλύτερο κίνδυνο«

Η πανδημία του Κορωνοϊού COVID-19 αποτελεί μία τεράστια απειλή για την υγεία μας και εξ ορισμού ανακινεί μέσα μας έντονα συναισθήματα αποχωρισμού, εγκατάλειψης και απώλειας. Απώλειας της καθημερινότητας μας, της ελευθερίας μας, της εργασίας μας, των κοινωνικών μας σχέσεων, των δεσμών με την ευρύτερη οικογένεια μας, της υγείας μας και τελικά φόβους για απώλεια της ίδιας της ανθρώπινης ζωής. Και στο φόβο, είμαστε φτιαγμένοι να απαντάμε αναζητώντας τα πρόσωπα εκείνα που θα μας καθησυχάσουν, θα μας παρηγορήσουν, θα σταθούν στο πλάι μας1.

Αυτή η ανάγκη για αλληλεπίδραση και επαφή δεν είναι κάτι που μαθαίνεται στην πορεία της ζωής. Είναι εγγενής. Είμαστε σχεδιασμένοι εκ φύσεως να προσδενόμαστε στους άλλους. Μέσα από τα εκατομμύρια έτη φυσικής εξέλιξης που προηγήθηκαν της σημερινής εποχής, ο άνθρωπος έχει εξελίξει ένα περίπλοκο σύστημα συμπεριφοράς, αυτό του δεσμού (ΑAttachment Behavioral System), βασικός στόχος του οποίου είναι η επιβίωση· του ατόμου και κατ’ επέκταση του είδους μας1. Κατά τον σχηματισμό των πρωτόγονων ανθρώπινων κοινωνιών, η εγγύς συμβίωση των ανθρώπων σε μεγάλες οικογένειες και στις πρώτες κοινωνικές ομάδες προσέφερε ένα θεμελιώδες βιολογικό πλεονέκτημα, διασφαλίζοντας την προστασία των απογόνων από τα αρπακτικά και σαρκοφάγα ζώα1.

Το Ψυχολογικό Παράδοξο της Πανδημίας του Κορωνοϊού COVID-19

Η επίθεση του Κορωνοϊού COVID-19 δεν περιορίζεται μόνο στο αναπνευστικό μας σύστημα. Η προσπάθεια για ανάσχεση της εξάπλωσης του ιού καθιστά αναγκαία μία ριζική αλλαγή του τρόπου ζωής μας, συνάμα, όμως, απειλεί και κάτι εξίσου αν όχι πιο βαθύ· τις θεμελιώδεις μας άμυνες απέναντι στον κίνδυνο και τον φόβο. Η ψυχολογική κατάσταση που έχουμε εισέλθει ως πολίτες μιας χώρας που αντιμετωπίζει την απειλή του COVID-19 θα μπορούσε να θεωρηθεί ως ένα παράδοξο. Μοιάζει με το ακραίο δίλημμα που αντιμετωπίζει ένα μικρό παιδί που ξαφνικά συνειδητοποιεί ότι η μητέρα του έχει ήδη περάσει στο απέναντι πεζοδρόμιο και ανάμεσα τους παρεμβάλλεται ένας δρόμος ταχείας κυκλοφορίας. Ο κίνδυνος να χτυπηθεί από διερχόμενο αυτοκίνητο ενεργοποιεί αυτόματα το Σύστημα του Δεσμού. Το Σύστημα του Δεσμού με τη σειρά του κινητοποιεί τον οργανισμό προς αναζήτηση εγγύτητας με τη μητέρα. Αυτός είναι ο μηχανισμός με τον οποίο το παιδί είναι εξοπλισμένο από τη φύση για να απαντά στις απειλές. Η εξέλιξη του ανθρώπινου είδους αποφάσισε πριν εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια για αυτό: στο φόβο, ο οργανισμός μας αντιδρά αυτόματα αναζητώντας εγγύτητα και επαφή με άλλα άτομα του ίδιου είδους. Αλλά στην προκειμένη περίπτωση, η αναζήτηση εγγύτητας και επαφής με τη φιγούρα του δεσμού, αντί να βοηθήσει, θα εκθέσει το άτομο σε ακόμη μεγαλύτερο κίνδυνο, αυτόν του τραυματισμού από αυτοκίνητο, ή, κατ΄αναλογίαν με τη σημερινή κατάσταση, αυτόν της μεγαλύτερης διασποράς του Κορωνοϊού COVID-19.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι αντιδράσεις στην ομάδα των ηλικιωμένων. Παρόλο που φαίνεται να κινδυνεύουν περισσότερο από τις υπόλοιπες ηλικιακές ομάδες από τα συμπτώματα που προκαλεί ο Κορωνοϊού, εντούτοις σε αρκετές περιπτώσεις δείξανε δυσκολία να ακολουθήσουν τις υποδείξεις των υγειονομικών αρχών. Ας μην ξεχνάμε, όμως, πως πολλοί από αυτούς έχουν περάσει ξανά από ακραίες συνθήκες, ακόμα και από συνθήκες πολέμου. Και κατάφεραν να επιβιώσουν χάρη στους δεσμούς με τους άλλους ανθρώπους και την αλληλεγγύη. Πόσο εύκολο είναι για όλους αυτούς τους ανθρώπους να προσαρμοστούν τώρα σε έναν άγνωστο εχθρό που απαιτεί ολική αναθεώρηση της άμυνας μας απέναντι στο φόβο; Πώς να προσαρμοστούν σε ένα περιβάλλον που διαφέρει ριζικά από το “περιβάλλον εξελικτικής προσαρμογής”6 στο οποίο γεννήθηκαν, μεγάλωσαν και προσαρμόστηκαν;

Ψυχολογικές Επιπτώσεις της Καθολικής Απαγόρευσης της Κυκλοφορίας

Το θέμα δεν είναι μόνο η υιοθέτηση των μέτρων. Ακόμα και αν οι πολίτες υποστηρίξουν στο σύνολο τους τα μέτρα περιορισμού, ακόμα και αν η έκβαση είναι επιτυχής, που ελπίζουμε και πιστεύουμε ότι θα είναι, η ίδια η εφαρμογή των μέτρων για πολλές ημέρες, εβδομάδες, ή και μήνες, ελλοχεύει πολλούς και σοβαρούς κινδύνους για την ψυχική υγεία του πληθυσμού της χώρας. Την ώρα που γράφεται η συγκεκριμένη εργασία, η κυβέρνηση έχει ανακοινώσει την καθολική απαγόρευση κυκλοφορίας. Δεν είναι παράλογο να εικάσει κανείς ότι όσο πιο ψυχοπιεστική γίνεται η γενικότερη κατάσταση στην χώρα τόσο αναμένεται μία ραγδαία εξάπλωση των “ιών” του άγχους, του πανικού, των καταναγκασμών, της κατάθλιψης, της επιθετικότητας, της ενδοοικογενειακής βίας, της αποξένωσης και της μοναξιάς.

Επιστρέφοντας στο προηγούμενο παράδειγμα μας, στα διερχόμενα αυτοκίνητα που παρεμβάλλονται ανάμεσα στο παιδί και στη μητέρα του, το ακραίο δίλημμα που έχει να αντιμετωπίσει το παιδί μοιάζει να καταλήγει σε ένα αδιέξοδο. Εδώ βρίσκεται το παράδοξο. Η προσέγγιση της μητρικής φιγούρας, η οποία σε φυσιολογικές συνθήκες λειτουργεί ως ασφαλής βάση (secure base)7 για το παιδί και κατευνάζει το φόβο του, στην προκειμένη περίπτωση αποτελεί την πηγή του κινδύνου! Στην προσπάθεια του παιδιού να την προσεγγίσει, τίθεται σε κίνδυνο η επιβίωση του. Το παιδί εγκλωβίζεται σε μία σύγκρουση προσέγγισης-αποφυγής της μητρικής φιγούρας, σύγκρουση στην οποία δε διαφαίνεται κάποια πιθανή διέξοδος. Να διασχίσει το δρόμο ισοδυναμεί με σοβαρή πιθανότητα τραυματισμού. Αλλά δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι το να παραμείνει μόνο του πίσω συνιστά επίσης μία σοβαρή υπαρξιακή απειλή. Πολλές φορές στον ανθρώπινο νου ο φόβος της μοναξιάς ίσως να μετράει περισσότερο από το φόβο της σωματικής υγείας.

Φαινόμενα Ψυχικής Αποδιοργάνωσης

Η ανεπίλυτη σύγκρουση ανάμεσα σε δύο φόβους, ανάμεσα στην εγκατάλειψη και τον τραυματισμό, ή ανάμεσα στη μοναξιά και στην μόλυνση από τον Κορονωϊό, μας φέρνει κοντά σε φαινόμενα ψυχικής αποδιοργάνωσης8 τα οποία ονομάζονται έτσι γιατί το άτομο στερείται μίας συνεκτικής και οργανωμένης στρατηγικής διαχείρισης του στρες. Έαν η υπερ-ενεργοποίηση των συναισθημάτων απέναντι στο φόβο αντιπροσωπεύει μία λύση μάχης (fight response), ενώ η απενεργοποίηση των συναισθημάτων προετοιμάζει τον οργανισμό για απόδραση από τον κίνδυνο (flight response), η αποδιοργάνωση στο σύστημα του δεσμού ταυτίζεται με την ύστατη λύση όταν όλα πια μοιάζουν χαμένα: την παράλυση από το φόβο (freeze)9,10. Όσο μεγαλύτερη η διάχυση της αποδιοργάνωσης τόσο οι επιλογές μοιάζουν τυχαίες και αποσπασματικές και η συνοχή της κοινωνικής ομάδας απειλείται σοβαρά.

Η εξάπλωση του Κορωνοϊού – COVID-19 επιβάλλει ακραία μέτρα κοινωνικής απομόνωσης. Εύλογο είναι πως τα μέτρα αυτά δημιουργούν μία τεράστια ψυχολογική πίεση στο κοινωνικό σύνολο και την ίδια στιγμή αφαιρούν σημαντικό μέρος από τις διαθέσιμες πηγές ασφαλούς βάσης, από τους κρυφούς ρυθμιστές11 των διαπροσωπικών σχέσεων που είχε αναπτύξει μέχρι σήμερα ο κάθε πολίτης, ώστε να επανέρχεται σε τροχιά ψυχολογικής ασφάλειας στο τέλος της ημέρας. Από την άλλη πλευρά, δεν τίθεται αμφιβολία ότι τα μέτρα είναι αναγκαία. Χωρίς την εφαρμογή των μέτρων, ο καθένας μας μοιάζει ευάλωτος σαν ένα παιδί που στέκεται μόνο του, έτοιμο να διασχίσει ένα δρόμο ταχείας κυκλοφορίας. Καθώς, όμως οι μέρες απομόνωσης θα αυξάνονται, αναμένονται να εκδηλωθούν συχνά φαινόμενα αποδιοργάνωσης· στιγμές, δηλαδή, όπου οι διαθέσιμες στρατηγικές αντιμετώπισης της κρίσης θα μοιάζουν μη λειτουργικές, ενώ η απουσία διαθέσιμων υποστηρικτικών δικτύων θα αφήνει ένα κενό.

Κοινωνικές Πολιτικές Σχεδιασμένες να Ανταποκριθούν στις Διαφορικές Στρατηγικές Διαχείρισης του Φόβου

Και εδώ ακριβώς έγκειται και ο ρόλος της πολιτείας. Να παρέχει ψυχοκοινωνικές υπηρεσίες και υποστηρικτικά δίκτυα για τους πολίτες που θα υποκαταστήσουν για όσο διάστημα χρειαστεί αυτό που απωλέσανε με την πανδημία. Δομές διασύνδεσης με εξειδικευμένες παρεμβάσεις που θα φθάσουν σε κάθε σπίτι, που θα αγκαλιάσουν όλους τους πολίτες ανεξαιρέτως, και όχι μόνο υπηρεσίες που θα αναμένουν πότε θα επικοινωνήσει ο πολίτης μαζί τους. Όσο πολύτιμες και αν είναι οι τελευταίες, κάποιοι από τους συμπολίτες μας μπορεί να έχουν ήδη μεταβεί στο στάδιο της αποδιοργάνωσης, κατά το οποίο η αναζήτηση βοήθειας μπορεί να φαντάζει στα μάτια τους μάταιη.  

 Για μία επιτυχημένη στρατηγική των υγειονομικών αρχών για τον περιορισμό της εξάπλωσης του Κορωνοϊού COVID-19, η διαφορετική στάση του κάθε πολίτη απέναντι στο φόβο – και όχι απλά και μόνο η απειθαρχία ή ανοησία – αποτελεί κρίσιμο παράγοντα και πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψη. Το μήνυμα των αρμοδίων αρχών πρέπει να είναι διατυπωμένο με τρόπο που θα ενισχύει την ικανότητα του κοινωνικού συνόλου να προσαρμοστεί στις ακραίες συνθήκες μέσα από:

  •  Την ενεργητική κινητοποίηση των πολιτών για δημιουργική δράση και την αίσθηση ότι αποκτούν έλεγχο της κατάστασης σε αντίθεση με την ακινητοποίηση και παράλυση που προκαλεί η αγωνία και ο τρόμος ή η ενοχή,
  • Την αναγνώριση ότι οι πολίτες με τη δράση τους μπορούν να συνεισφέρουν στο κοινωνικό σύνολο και να κάνουν τη διαφορά,
  • Τη συνειδητοποίηση ότι είναι πολύτιμα μέλη ενός αναπόσπαστου και αλληλέγγυου συνόλου και ότι συμμετέχουν ισότιμα στην ικανότητα ολόκληρης της κοινωνικής ομάδας να επιβιώσει. Ότι η διαφορετικότητα του κάθε μέλους είναι πραγματικά ωφέλιμη και προσθέτει πιθανότητες επιτυχίας του εγχειρήματος,
  • Την παρουσίαση συγκεκριμένων εναλλακτικών και τεχνολογικών τρόπων για το πώς, σε συνθήκες περιορισμού και απομόνωσης, θα διατηρηθούν και θα διαφυλαχθούν οι ζωτικοί δεσμοί αγάπης, ιδιαίτερα για τους πιο μοναχικούς και ευάλωτους συμπολίτες μας,
  • Την προώθηση πρακτικών τρόπων κατευνασμού (ασκήσεις χαλάρωσης, άθληση, δραστηριότητες που αποφορτίζουν) για τα άτομα που τείνουν να απενεργοποιούν και να απαξιώνουν τα συναισθήματα άγχους και ευαλωτότητας όταν βρίσκονται αντιμέτωπα με το φόβο,
  • Την προώθηση συνεχούς διαθεσιμότητας υποστηρικτικών δικτύων και δομών για όλους, αλλά και για τα άτομα που τείνουν να υπερ-ενεργοποιούν τη συναισθηματική τους έκφραση, όταν βρίσκονται αντιμέτωπα με το φόβο.             

Η Ασφάλεια μου Προϋποθέτει τη δική σου Ασφάλεια

Τις τελευταίες δεκαετίες, παρατηρήθηκε αύξηση των ανισοτήτων στις δυτικές κοινωνίες. Ανάμεσα στις αρνητικές συνέπειες ήταν η κυριαρχία μίας διάχυτης καχυποψίας, μιας  ρήξης της εμπιστοσύνης μεταξύ των ομάδων, αλλά και μεταξύ των κοινωνικών ομάδων και της πολιτείας, μία εκθετική διασπορά καθημερινών φαινομένων αποξένωσης, εγωισμού και παθολογικού ναρκισσισμού12. Η κρίση που πυροδοτεί σήμερα η πανδημία, ας γίνει η μεγάλη ευκαιρία να φτάσουμε σε μία συνειδητοποιημένη κοινωνία, μία κοινωνία που στοχάζεται και αυτο-στοχάζεται. Μία κοινωνία στην οποία θα έχουμε όλοι αφομοιώσει σε ένα νέο τρόπο ζωής μία βασική αρχή επιβίωσης: η φυσική και ψυχολογική ασφάλεια του κάθε μέλους και της κάθε ομάδας του κοινωνικού συνόλου προϋποθέτουν την ασφάλεια όλων των υπολοίπων χωρίς καμία εξαίρεση. Μία τέτοιου είδους συνειδητοποίηση είναι αδύνατο να επιτευχθεί μέσα σε κλίμα αβεβαιότητας ή πανικού, παρά μονάχα σε μία πολιτεία που επανορθώνει τους διαρηγμένους δεσμούς και λειτουργεί ως ασφαλής βάση για όλους τους ανθρώπους της.

«Κανένας άνθρωπος δεν είναι νησί, ένα ακέραιο σύμπαν από μόνος του· κάθε άνθρωπος είναι κομμάτι της Ηπείρου, μέρος της στεριάς· αν ένα σβολαράκι γης παρασυρθεί από τη Θάλασσα, η Ευρώπη μικραίνει, το ίδιο όπως κι αν παρασυρθεί ένα Ακρωτήρι, το ίδιο όπως κι αν παρασυρθεί το αρχοντικό των φίλων σου, ή και το δικό σου ακόμα· του κάθε ανθρώπου ο θάνατος εμένα λιγοστεύει, γιατί εγώ είμαι δεμένος με την Ανθρωπότητα. Γι’ αυτό ποτέ μη στείλεις να σου πουν για ποιον χτυπά η καμπάνα· για σένα χτυπά.”

–  John Donne

Παραπομπές:

  1. Bowlby, J. (1982). Attachment and Loss: Vol. 1. Attachment. New York: Basic Books. (Original work published 1969)
  2. Bowlby, J. (1973). Attachment and Loss: Vol. 2. Separation. New York: Basic Books.
  3. Ainsworth, M. D. S., Blehar, M. C., Waters, E., & Wall, S. N. (2015). Patterns of attachment: A psychological study of the strange situation. New York: Psychology Press.
  4. Conner OL, Siegle GJ, McFarland AM, Silk JS, Ladouceur CD, et al. (2013). Mom—It Helps When You’re Right Here! Attenuation of Neural Stress Markers in Anxious Youths Whose Caregivers Are Present during fMRI. PLOS ONE 8(10): 10.1371/annotation/f5ea136c-b1d5-4528-866e-f4f1a055ebaf
  5. Coan, J. A., Schaefer, H. S., & Davidson, R. J. (2006). Lending a Hand: Social Regulation of the Neural Response to Threat. Psychological Science, 17(12), 1032–1039. https://doi.org/10.1111/j.1467-9280.2006.01832.x
  6. Hinde, R. (1991). When is an evolutionary approach useful? Child Development, 62, 671-675.
  7. Bowlby, J. (1988). A Secure Base: Clinical implications of attachment theory. London: Routledge.
  8. Hesse, E., & Main, M. (2000). Disorganized infant, child, and adult attachment: Collapse in behavioral and attentional strategies. Journal of the American Psychoanalytic Association, 48(4), 1097-1127.
  9. Porges, S.P. (2011). The Polyvagal Theory: Neurophysiological foundations of emotions, attachment, communication, and self-regulation. New York, W.W.Norton.
  10. Mikulincer, M., Shaver, P. R., & Pereg, D. (2003). Attachment theory and affect regulation: The dynamics, development, and cognitive consequences of attachment-related strategies. Motivation and emotion, 27(2), 77-102.
  11. Hofer, M. (1994). Hidden Regulators in Attachment, Separation, and Loss. Monographs of the Society for Research in Child Development, 59(2/3), 192-207. doi:10.2307/1166146
  12. Marris, P. (1996). The Politics of Uncertainty: attachment in private and public life. London: Routledge.

κορωνοιος ψυχολογικη υποστηριξη παιδιων

Συζητώντας για τον Κορωνοϊό με τα Παιδιά μας

Φοβάμαι…
Ανησυχώ πολύ ότι αυτό που συμβαίνει γύρω μας με την πανδημία του κορωνοϊού, είτε ελεγχθεί σύντομα είτε λίγο αργότερα, θα μας βρει ψυχολογικά απροετοίμαστους εμάς και τα παιδιά μας. Αν το γεγονός μιας πανδημίας αγχώνει εμάς, τότε πόσο μάλλον τα παιδιά μας.

Πέρα από την σωματική μας υγειά, πρέπει να κρατήσουμε ψυχική ισορροπία


Το ψυχικό τραύμα παίρνει πολλές μορφές και αλλάζει χίλια πρόσωπα. Όμως ένας είναι ο δρόμος που το προϋπαντεί: είναι ξαφνικός, απρόβλεπτος, αναπάντεχος. Είναι απότομος γκρεμός, που δε σου αφήνει καν περιθώρια αντίδρασης. Είναι η πτώση εκτός ελέγχου. Είναι η απώλεια ελέγχου. Μπορεί να επικρατεί σκοτάδι και να είναι αδύνατο να διακρίνεις τον γκρεμό. Δεν μπορείς να κάνεις και πολλά. Μπορεί όμως να είναι και στο φως της μέρας, τα σημάδια φανερά και με πολλές προειδοποιήσεις, αλλά για κάποιους λόγους να μην τα είδες. Να τα αρνήθηκες. Να έκανες σαν να μην υπάρχουν. Όχι από κακές προθέσεις. Σε καμία περίπτωση. Αλλά από την καλή σου την καρδιά, για να μη στενοχωρήσεις τους μεγάλους, να μη χαλάσεις το θετικό κλίμα, για να προστατεύσεις τα παιδιά.

Αποβάλλετε όλες τις αρνητικές σκέψεις και έγνοιες πριν εισέλθετε το σπίτι σας

Γιατί πραγματικά πιστεύεις ότι με το που επιστρέφεις σπίτι -αν δεν μένεις συνέχεια εκεί πλέον- και γυρίζεις στην πόρτα το κλειδί, είναι καθήκον σου να αποδιώξεις τις κακές σκέψεις και τις έγνοιες. Έτσι θα προστατεύσεις το παιδί σου από τον πόνο. Γιατί το έμαθες από τις δικές σου ρίζες. Από την πατρική συμβουλή “σώπα, οι άντρες δεν κλαίνε”. Από τη μητρική παρότρυνση “έλα μη στεναχωρείς τους άλλους σ’ αγαπάνε, πήγαινε εσύ και ζήτα συγνώμη”. Ή γιατί είναι mainstream το “think positive”. Στο τέλος νιώθεις εσύ ο ίδιος άδειος, που δε μίλησες για τις άλλες σκέψεις, τις ενδόμυχες. Τις αγωνίες, τις ανησυχίες, τους φόβους. Γιατί φοβήθηκες να μιλήσεις για τους φόβους σου. Γιατί έμαθες να φοβάσαι να μιλήσεις για τους φόβους σου. Και μένει ένα κενό που προσπαθείς φιλότιμα να κρύψεις κάτω από τη μάσκα – άραγε ποιον προσπαθείς να πείσεις;

Τα παιδιά καταλαβαίνουν τα πάντα βλέποντας τις εκφράσεις του προσώπου σας

Στα “Σταφύλια της Οργής”, ο Τζων Σταινμπεκ περιγράφει με τρόπο συγκλονιστικό, πόσο δεμένο είναι το βλέμμα των παιδιών με τις εκφράσεις προσώπου των μεγάλων. Γράφει: “Και τα παιδιά στέκονταν εκεί κοντά, φτιάνανε με τα γυμνά τους πόδια διάφορα σχέδια μέσα στη σκόνη, και με τη διαίσθηση προσπαθούσανε να νιώσουν αν θα λυγίζανε οι γονείς τους. Τους έριχναν μια λαθραία ματιά, κ’ έπειτα πάλι καταγίνονταν με επιμέλεια να τραβούν γραμμές μέσα στο χώμα με τα γυμνά τους πόδια….”.

Πριν ακόμα ολοκληρωθεί το πρώτο έτος της ζωής, τα βρέφη αναπτύσσουν ένα σύστημα κοινωνική αναφοράς (social referencing), ένα κοινωνικό ραντάρ ανίχνευσης κινδύνων στο περιβάλλον τους. Κάθε φορά που έρχονται μπροστά σε μία πρωτόγνωρη κατάσταση χρησιμοποιούν το βλέμμα του γονέα για να επιβεβαιώσουν αν αυτό που έχουνε μπροστά τους είναι θετικό, ουδέτερο ή αρνητικό. Αν είναι επικίνδυνο ή όχι. Με βάση το συναίσθημα που μεταδίδει ο γονέας, αποφασίζουν αν θα προσεγγίσουν ή θα αποφύγουν αυτό που έχουν μπροστά τους. Πριν συμπληρώσουν τον πρώτο χρόνο. Πριν καν μιλήσουν τις πρώτες λέξεις. Αυτό το κοινωνικό σύστημα αναφοράς είναι εξωλεκτικό, δηλαδή δε χρειάζεται τις λέξεις για να λειτουργήσει. Βασίζεται στο συναίσθημα που εκφράζει το πρόσωπο και η στάση σώματος της μαμάς ή του μπαμπά. Όχι στα λόγια. Δεν έχει σημασία τόσο τί λέμε στα παιδιά αλλά πώς το λέμε.

Πως να υποστηρίξετε ψυχολογικά τα παιδιά σας

Πώς, λοιπόν, μπορούν, οι γονείς να προστατεύσουν τα παιδιά από τις τοξικές ψυχολογικές επιδράσεις της πανδημίας που επελαύνει και ταυτόχρονα να τα βοηθήσουν να εκφράσουν τις δικές τους σκέψεις, ανησυχίες και τα συναισθήματα που έχουν κινητοποιηθεί μέσα τους; Πώς να τα βοηθήσουν να κατανοήσουν αυτό που συμβαίνει γύρω τους; Μερικές συμβουλές που ελπίζω να σας φανούν χρήσιμες είναι οι ακόλουθες:

1. Το πρώτο σημαντικό βήμα για εσάς τους γονείς είναι να δουλέψετε με τα δικά σας συναισθήματα πριν προσπαθήσετε να βοηθήσετε με τις ανησυχίες των παιδιών. Όπως σε μία κατάσταση έκτακτης ανάγκης στο αεροπλάνο, όπου ο γονιός προτού εφαρμόσει τη μάσκα του παιδιού, πρώτα πρέπει να φορέσει στον εαυτό του τη μάσκα οξυγόνου. Να θυμάστε ότι τα παιδιά αντιλαμβάνονται τα εξωλεκτικά σήματα του γονέα (βλέμμα, τόνο και ύφος φωνής, στάση σώματος κλπ.). Όταν ο γονέας έχει επεξεργαστεί τα δικά του συναισθήματα και τα έχει τακτοποιήσει μέσα του, μόνο τότε είναι σε θέση να βοηθήσει το παιδί του να κάνει το αντίστοιχο. Για αυτό είναι σημαντικό να αποφεύγετε να λαμβάνετε ειδησεογραφικά νέα όταν αλληλεπιδράτε με το παιδί. Πρέπει να έχετε το χρόνο να επεξεργαστείτε και να “χωνέψετε” τα νέα που μάθατε, ώστε να μην αισθανθούν τα παιδιά ότι τους κρύβετε κάτι.

2. Είναι σημαντικό να λέμε την αλήθεια στα παιδιά για ό,τι συμβαίνει γύρω τους με τρόπο κατάλληλο για την ηλικία τους. Μία μικρή ιστορία, προσαρμοσμένη στην αντίστοιχη ηλικία παιδιού, θα μπορούσε να είναι κάπως έτσι: «Θυμάσαι το χειμώνα που αρρώστησες και έκανες πυρετό, πονούσε το κεφάλι σου και έβηχες; Αυτό σου το προκάλεσε ένας ιός. Οι ιοί είναι πολύ πολύ μικροί και αόρατοι. Όταν κάνουμε πυρετό είναι γιατί το σώμα μας δημιουργεί πολλούς μικροσκοπικούς στρατιώτες για να πολεμήσουν και τελικά να νικήσουν τους ιούς και να τους διώξουν από το σώμα μας. Ο κορωνοϊός για τον οποίον ακούς συνέχεια το τελευταίο διάστημα, είναι ένας τέτοιος ιός. Ξεκίνησε από τη μακρινή Κίνα και τώρα βρίσκεται σε πολλές χώρες και στη χώρα μας. Αν τον κολλήσουμε μπορεί να αρρωστήσουμε και να κάνουμε πυρετό ή να βήχουμε. Τα παιδιά, όμως, δείχνουν να έχουν πολλούς και δυνατούς στρατιώτες στο σώμα τους και συνήθως δεν κινδυνεύουν. Ο λόγος που πρέπει να καθίσουμε σπίτι για αρκετές ημέρες είναι για να μην κολλάμε ο ένας στον άλλον και τελικά αρρωστήσουν κάποιοι άνθρωποι που είναι πολύ πολύ μεγάλοι σε ηλικία και είναι πιο ευαίσθητοι. Μένουμε σπίτι για να βοηθήσουμε τους γιατρούς μας να μην έχουν πάρα πολλή δουλειά και πάρα πολλούς ασθενείς, ώστε να μπορούν να δίνουν την καλύτερη φροντίδα τους στους ανθρώπους αυτούς που το έχουν ανάγκη. Και όσο καλύτερα τους φροντίσουν τόσο πιο γρήγορα θα γυρίσουν από το νοσοκομείο στο σπίτι…¨

3. Ανεξάρτητα από το τί θα πείτε στα παιδιά, μεγαλύτερη σημασία έχει τί πιστεύουν τα ίδια τα παιδιά για τον κορωνοϊό, τον περιορισμό στο σπίτι, την διακοπή των σχολείων, την έλλειψη των φίλων και συμμαθητών κλπ. Βοηθάει πολύ να ρωτήσουμε τα παιδιά να μας δώσουν τις δικές τους σκέψεις· “εσύ τί γνώμη έχεις για τον κορονοϊό;” “φοβάσαι καθόλου;”, “πόσο επικίνδυνος πιστεύεις ότι είναι;”, ανησυχείς μήπως πάθεις κάτι εσύ ή η μαμά ή ο παππούς;”. Για ένα μικρότερο σε ηλικία παιδί είναι σημαντικό να το βοηθήσετε να εκφραστεί μέσα από το παιχνίδι, όπως, για παράδειγμα, να παίξετε το γιατρό και τον ασθενή χρησιμοποιώντας ένα παιδικό βαλιτσάκι του γιατρού. Μπορεί και να εκπλαγείτε από το πόσα πολλά από τις κουβέντες των μεγάλων έχει εγγράψει στο νου του και τώρα τα διατυπώνει στο παιχνίδι του.

4. Προσπαθήστε να είστε ανοικτοί με τα δικά σας συναισθήματα για την πρωτόγνωρη κατάσταση που βιώνουμε. Δηλαδή να αποδέχεστε τόσο τα θετικά όσο και τα αρνητικά συναισθήματα που βιώνετε μέσα σας. Είναι πολύ βοηθητικό για το παιδί να ακούσει από ένα μεγάλο να εκφράζει ανοιχτά: “Ναι και εγώ ανησυχώ κάποιες φορές για τον παππού ή τη γιαγιά, και μου λείπουνε πολύ που δεν τους βλέπω, πιστεύω, όμως, πως όλα θα πάνε καλά”. Τα παιδιά ταυτίζονται με τους μεγάλους και με τον τρόπο αυτό τα βοηθάμε να είναι και τα ίδια ανοικτά στις συναισθηματικές εμπειρίες τους. Και κυρίως τα ενθαρρύνουμε να νιώθουν άνετα με το να μοιράζονται και τα αρνητικά συναισθήματα που βιώνουν.

Διάβασε περισσότερα σχετικά άρθρα στο Blog μας!

Εξωσχολικές Δραστηριότητες

Εξωσχολικές δραστηριότητες: πώς μπορούν να βοηθήσουν οι γονείς;

ΟΙ ΕΞΩΣΧΟΛΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΚΑΙ ΤΟ ΑΓΧΟΣ ΤΗΣ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗΣ

Η ομαλή προσαρμογή των παιδιών στις εξωσχολικές δραστηριότητες είναι ένα ζήτημα που απασχολεί τους γονείς. Διαβάστε παρακάτω τους λόγους που τα παιδιά δυσκολεύονται να αποχωριστούν τη ρουτίνα τους και τους τρόπους με τους οποίους μπορείτε να τα βοηθήσετε.

Τα μικρότερα παιδιά λατρεύουν τη ρουτίνα! 

Μπροστά στο παράθυρο στέκεται μία γυναίκα κρατώντας στην αγκαλιά της ό,τι πιο πολύτιμο της έδωσε η ζωή, το μόλις οχτώ μηνών μωρό της. Το κρατάει σφιχτά και απαλά, και το αποκοιμίζει λικνίζοντας ρυθμικά τους ώμους και τη μέση του κορμιού της, ακολουθώντας το τέμπο ενός παλιού νανουρίσματος. Δε θυμάται πότε το πρωτοάκουσε. Ούτε καν τα λόγια. Ξέχασε να ρωτήσει τη μητέρα της για αυτό – δε βρήκε το χρόνο. Πώς να βρει άλλωστε; Οι νύκτες έχουν μεγαλώσει σαν ημέρες, ενώ οι μέρες σκορπίζουν κάτω από το βάρος της αδιάκοπης φροντίδας. Θυμάται όμως να το σιγοτραγουδά από την πρώτη στιγμή που έμαθε ότι στην κοιλιά της μεγαλώνει μια καινούρια ζωή.

Μήνες τώρα, σιγοτραγουδά το ίδιο νανούρισμα. Δε θα ξεχάσει ποτέ την πρώτη νύχτα που γεννήθηκε το μωρό της, την επίδραση που είχε αυτό το νανούρισμα. Έδιωξε το κλάμα και την ανησυχία. Το βλέμμα του μωρού στέγνωσε από δάκρυα και γέμισε κατόπιν απορία. Τελικά γραπώθηκε με ζωγραφισμένη ανακούφιση στο βλέμμα της μητέρας, στον καθρέφτη της ψυχής του. Μόνο μίας ημέρας, πώς μπορεί να αναγνώριζε τη μελωδία αυτή. Σαν να θυμόταν όλα εκείνα τα δειλινά της εγκυμοσύνης που το τραγουδούσε η μητέρα του χαϊδεύοντας την κοιλιά της. Με τον ίδιο ρυθμό, τις ίδιες νότες, την ίδια γλύκα και νοσταλγία στη φωνή, τις ίδιες παύσεις και σιωπές. Σταθερές και απαράλλαχτες να επαναλαμβάνονται για μήνες ολόκληρους. 

Η μητέρα που κρατάει έξω το χάος του κόσμου

Έξω από το παράθυρο η ζωή κυλάει στο χάος της, οι εικόνες αλλάζουν συνεχώς, οι ήχοι και οι μυρωδιές δε λένε να κοπάσουν. Ένας κόσμος που μουγκρίζει σαν θηρίο και καταπίνει ό,τι στέκεται ακίνητο. Σήμερα ίσως περισσότερο από ποτέ. Μία κινούμενη περιδίνηση που απειλεί να μπει στο σπίτι, αλλά δεν τολμά – τρέμει τα νανουρίσματα και οι μητέρες ξέρουν πως να ξορκίζουν το κακό. Ξέρουν πως να μοιράζουν τον κόσμο σε μικρά κομμάτια και να το σερβίρουν στο μωρό κομμάτι-κομμάτι, από λίγο τη φορά, ποτέ όλο μαζί.

Δεν τους το έμαθε κάποιος. Έτσι απλά, από ένστικτο. Για να μπορεί το μωρό να το αντέξει και να το χωνέψει. Για να μαθαίνει κατιτίς παραπάνω κάθε φορά. Κατιτίς. Περισσότερο από το τίποτα και λιγότερο από το πάρα πολύ. Κάπου στη μέση. Τόσο, ώστε το μωρό της να διατηρεί το ενδιαφέρον για το έξω του χωρίς να χάνει την εμπιστοσύνη στη μητέρα και, βέβαια, χωρίς να απειλείται από το μέσα του. 

Τα πρώτα παιχνίδια με το μωρό: το χάος παίρνει μορφή μέσα από τη μητέρα

Μητέρα και μωρό τώρα κάθονται πρόσωπο με πρόσωπο στον καναπέ δίπλα στο παράθυρο. Οι ηλιαχτίδες που ταξιδεύουν μέσα παιχνιδίζουν με τη σκόνη και μαγνητίζουν το βλέμμα του μωρού. Η μητέρα ατενίζει με δέος τον κόσμο που κρύβει ανείπωτα μικρά θαύματα που μονάχα το κοίταγμα ενός μωρού αποκαλύπτει. Βάζει την παλάμη της μπροστά από το παράθυρο και κόβει την πορεία της ηλιαχτίδας.

Το μωρό ξαφνιάζεται και απορεί. Που πήγε η χρυσαφένια ακτίνα και μαζί της οι λαμπεροί κόκκοι που στροβιλίζονταν μπροστά στα μάτια του μια στιγμή πριν; Η μητέρα δεν αντέχει άλλο, θέλει να του αποκαλύψει την αλήθεια, και δημιουργεί ξανά το θαύμα, τραβώντας το χέρι από το παράθυρο. Σαν να δημιουργεί τον κόσμο για το μωρό της. Τον κόσμο όπως πιστεύει ότι ταιριάζει στο μωρό της.

Μια, δυο, τρεις φορές και το μωρό χαμογελά και μετά γελά δυνατά κάθε φορά που η μητέρα κουνάει το χέρι της μπρος και πίσω. Σε λίγο σηκώνει το δικό του χεράκι για να ανακόψει το ταξίδι της ηλιαχτίδας. Τα καταφέρνει και ξεσπάει σε γέλια. Είναι σαν να λέει: “όλο αυτό το κατάφερα εγώ”; Κάπως έτσι πρέπει να είναι η ευτυχία. Ξαφνικά, ο ήλιος βουτάει πίσω από τα γυμνά κλαδιά μιας φτελιάς και μαζί του αποτραβιούνται οι ηλιαχτίδες.

Το μωρό κουνάει τα χέρια του μπρος και πίσω αλλά δεν μπορεί να τα καταφέρει. Δεν μπορεί να φέρει πίσω την αχτίδα. Δεν καταλαβαίνει τι συμβαίνει, εκνευρίζεται και κοιτάζει τη μητέρα για βοήθεια. Για λίγο κοιτάζει στο κενό. Και μετά πάλι στη μητέρα. Είναι ο κόσμος και η απροβλεψιά του που του χάλασαν την όμορφη στιγμή. Πώς να προβλέψει άλλωστε τη δύση του ηλίου;

Η μητέρα βρίσκεται εκεί για να ξορκίσει το απρόβλεπτο, να ραντίσει τις στιγμές που έρχονται και φεύγουν με μια μόνιμη σιγουριά. Ίσως κάποια μέρα καταλάβει ότι δεν είναι όλα υπό έλεγχο. Ότι η πραγματικότητα πάντοτε ξαφνιάζει, άλλοτε ευχάριστα και άλλοτε δυσάρεστα. Τώρα, όμως δεν έχει ανάγκη αυτή τη γνώση. Το μόνο που χρειάζεται είναι κάποιον που να μεταμορφώνει το χάος σε τάξη. Ένα σταθερό πρόσωπο. Μία γνώριμη αγκαλιά.

Εξωσχολικές Δραστηριότητες - Μαμά με κόρη διαβάζουν

Η δύσκολη ώρα του ύπνου: η ρουτίνα που διώχνει το άγχος αποχωρισμού

Πέρασε καιρός και το μωρό μεγάλωσε και έγινε νήπιο. Σηκώνεται πια και περπατά και διαλέγει από μόνο του ποιο παραμύθι θα του διαβάσει η μητέρα του λίγο πριν αποκοιμηθεί. Στο ράφι υπάρχουνε ένα σωρό βιβλία. Παραμύθια σύγχρονα και κλασικά, παραμύθια με φανταστικούς ήρωες και πλάσματα και με πραγματικά παιδιά. Εδώ και κάποιους μήνες, όμως, κάθε βράδυ, το κοριτσάκι διαλέγει ένα συγκεκριμένο παραμύθι. Η μητέρα μάταια προσπάθησε να διαβάσει άλλα βιβλία εξίσου ικανά να κεντρίσουν την παιδική φαντασία. Μοιάζει με ιεροτελεστία. Λίγο πριν πέσει στο κρεβάτι, κάθε μα κάθε βράδυ παίρνει από το ράφι το ίδιο παιδικό παραμύθι.

Θα ελέγξει τις σελίδες με τη Χιονάτη και το βασιλιά, την κακιά μητριά, το μαγικό καθρέφτη και τους επτά νάνους, το δηλητηριασμένο μήλο και τη συμφορά, και θα αποκοιμηθεί μόνο όταν βεβαιωθεί ότι όλα στο τέλος είναι καλά, ότι ζήσανε αυτοί καλά και εμείς καλύτερα. Η ανακούφιση δε θα διαρκέσει για πάντα, παρά μόνο μέχρι το επόμενο βραδινό, όταν θα ξαναπάρει το ίδιο βιβλίο για να σιγουρευτεί ότι και πάλι το τέλος θα είναι όπως ακριβώς και την προηγούμενη φορά. Απορημένοι οι γονείς, αναρωτιούνται πώς γίνεται να δείχνει το ίδιο αμείωτο ενδιαφέρον ακόμα και την εκατοστή φορά που θα το διαβάσουν; 

Πώς γίνεται οι μεγάλοι να τρέμουν τη ρουτίνα, ενώ τα παιδιά να τη λατρεύουν;

Πώς γίνεται οι μεγάλοι να πλήττουν και να αρρωσταίνουν με τη ρουτίνα, ενώ τα παιδιά να τη λατρεύουν; Πώς εξηγείται ο γονιός να ανυπομονεί να βγει από το σπίτι για να πάει μια βόλτα και να καταλήγει να προσπαθεί να πείσει το παιδί του για το πόσο όμορφα θα περάσουν στην παιδική χαρά; Και αυτό να στυλώνει τα πόδια του και να αρνείται πεισματικά να αποχωριστεί το σπίτι; Σαν να μη θέλει να αλλάξει τίποτα; Σαν να μην αντέχει τις αλλαγές;

Τα παιδιά λατρεύουν τη ρουτίνα. Τους δίνει ασφάλεια. Την έχουν ανάγκη. Μέχρι να εδραιώσουν την ασφάλεια μέσα τους και να σταθεροποιήσουν την εικόνα του εαυτού. Μέχρι να οικοδομήσουν ένα σταθερό εσωτερικό κόσμο. Από εκεί και πέρα, συνήθως από τις μεσαίες τάξεις του δημοτικού και έπειτα, αρχίζουν να αισθάνονται πιο άνετα με το καινούριο και το διαφορετικό. Έτσι συμβαίνει και με τις εξωσχολικές δραστηριότητες.

Ένα μικρό παιδί θέλει σταθερότητα για να μη νιώθει ότι απειλείται

Ακόμα κι αν δυσκολεύεται να το εκφράσει, το παιδί στην προσχολική ηλικία δένεται άμεσα. Με παιχνίδια, αντικείμενα, χώρους και καταστάσεις, δραστηριότητες και φυσικά με τα πρόσωπα. Ως γονιός, άλλαξε κάτι μικρό και θα το βοηθήσεις να προσαρμοστεί. Άλλαξε αρκετά πράγματα μεμιάς και το πιο πιθανό είναι να εισπράξεις τη διαμαρτυρία του, η οποία μπορεί να κυμανθεί από στιγμιαία έκρηξη θυμού μέχρι έντονο άγχος αποχωρισμού.

Ο κόσμος εκεί έξω είναι τεράστιος και δαιδαλώδης. Ένας μικρούλης δεν έχει να πιαστεί από πολλά πράγματα για να αισθανθεί ότι πατάει γερά στη γη και στεριώνει και ότι δεν απειλείται με αφανισμό: είναι το βλέμμα του ενήλικα που εμπνέει εμπιστοσύνη και σιγουριά ότι άμα συμβεί κάτι θα είναι εκεί για να ανταποκριθεί. Είναι και μία εσωτερική αίσθηση ελέγχου στο παιδί ότι τα πράγματα θα κυλήσουν με τη σειρά που τα έχει σκεφθεί στο μικρό του νου, συνήθως με τη σειρά που εκτυλίχθηκαν τις προηγούμενες φορές, όταν όλα κύλησαν ομαλά και πήγανε κατ’ ευχήν. Είναι η πίστη ότι τελικά όλα θα πάνε καλά.

Μικρά γεγονότα για τους γονείς, μεγάλα για τα παιδιά

Για αυτό, έχει ιδιαίτερη σημασία η καθημερινότητα του παιδιού να έχει μία περιοδικότητα και μία επανάληψη. Δεν είναι μόνο τα μεγάλα γεγονότα που αναστατώνουν, όπως η γέννηση ενός αδερφού, η μετακόμιση, ο χωρισμός, η αλλαγή σχολείου, η απώλεια. Για τα μικρά παιδιά, η αγαπημένη δασκάλα που έλειψε μια μέρα, η καινούρια παιδική χαρά, η νέα εξωσχολική δραστηριότητα, το καινούριο μάθημα, οι νέοι συμμαθητές ή συναθλητές, οι καινούριοι προπονητές, η επίσκεψη σε ένα διαφορετικό παιδότοπο με πρωτόγνωρες γωνιές, δημιουργούν ένα αίσθημα εγρήγορσης.

Είναι η αναμέτρηση με το άγνωστο. Το γλίστρημα και η πτώση λίγο πριν μπει στην πισίνα να κολυμπήσει, η μπάλα που χτύπησε στο πρόσωπο και ο ξαφνικός πόνος, το λάθος στα βήματα του χορού και η διόρθωση από τη δασκάλα. Το σπρώξιμο από ένα συναθλητή, το άγχος αν θα εντοπίσει το γονέα στο πλήθος που βρίσκεται έξω από το γήπεδο, μία μικρή καθυστέρηση να φθάσει ο γονιός στα αποδυτήρια στο τέλος της προπόνησης. Η αλλαγή ενός προπονητή, το πέρασμα στο επόμενο επίπεδο άθλησης, κάθε άλλο παρά μικρής έκτασης εμπειρίες είναι για τα μικρά παιδιά, όσον αφορά τις εξωσχολικές δραστηριότητες. 

Πόσο σημαντική είναι η συνέχεια στις εξωσχολικές δραστηριότητες σε βάθος χρόνου

Είναι σημαντικά ψυχικά γεγονότα που καθορίζουν τη συνέχεια του παιδιού σε μία δραστηριότητα, σε ένα άθλημα ή σε ένα χόμπι. Ή τη διακοπή. Κανένα παιδί δε θέλει να νιώθει ότι τελικά δεν τα κατάφερε, ότι απογοήτευσε τον εαυτό του και τους αγαπημένους του. Και κανένας γονιός φυσικά. Και όταν σταματάει μία τακτική δραστηριότητα, γονείς και παιδί μένουν με ένα αίσθημα αποτυχίας. Ακόμα κι αν δε θέλουν να το ομολογήσουν. Ένα αίσθημα απώλειας. Ένα παιδί μπορεί να τα καταφέρει εξαρχής, μπορεί και όχι.

Και όταν έρθουν εκείνες οι δύσκολες στιγμές, δεν έχει νόημα να εξαντλούμε την κουβέντα μας στο νερό της πισίνας που είναι κρύο, στη μπάλα που δεν του δίνουνε οι συμπαίκτες, στη φίλη που δε θέλει να χορέψει μαζί της, στο πόσο ψηλή είναι η τσουλήθρα, στο πόσο βαριέται κάθε φορά γιατί το μάθημα είναι πάντα το ίδιο, ή στα μεγαλύτερα παιδιά που μοιάζουν απειλητικά.

Εξωσχολικές Δραστηριότητες - Πατέρας Κάνει Ποδήλατο με Παιδί

Τα πρακτικά ζητήματα είναι πολύ σημαντικά ζητήματα. Η ουσία, όμως, βρίσκεται αλλού. Βρίσκεται στις σχέσεις. Στη σχέση ανάμεσα στο γονέα και στο παιδί, ανάμεσα στο παιδί και τον δάσκαλο/προπονητή. Στη σχέση ανάμεσα στο παιδί και στα άλλα παιδιά, ανάμεσα στο παιδί και στον εαυτό του. Μακάρι να μπορούσε να πει: «μαμά φοβάμαι μήπως βγω στο τέλος της προπόνησης και δε σε δω». Ή «αν συμβεί κάτι στη διάρκεια του μαθήματος και δε μ’ αφήσει η δασκάλα να έρθω σε εσένα;».

Ιδιαίτερα για τις μικρές ηλικίες, σπάνια ένα παιδί θα σταματήσει μία δραστηριότητα επειδή θεωρεί πως δεν του αρέσει. Σχεδόν πάντα, κρύβονται από πίσω άγχη και ανησυχίες σχετικά με την αυτονομία, τον έλεγχο, το αίσθημα ασφάλειας ή ανασφάλειας και τη διαθεσιμότητα των γονέων και των δασκάλων, όπως τη φαντάζεται.

Η προσαρμογή και η ανάκτηση ελέγχου στις εξωσχολικές δραστηριότητες

Στην πορεία, αυτό που έχει σημασία για την προσαρμογή του στις εξωσχολικές δραστηριότητες, είναι πώς θα το βοηθήσουμε να νιώσει ότι ανακτά κάποιον έλεγχο στα πρόσωπα και στα πράγματα. Να μπορεί να κάνει προβλέψεις για αυτά που θα συμβούν στο μάθημα, στην αίθουσα χορού, στην πισίνα, στο γήπεδο.

Προβλέψεις οι οποίες θα επιβεβαιωθούν στην πράξη: “ήξερα ότι με δυσκολεύει αυτή η άσκηση και είπα στη φίλη μου να μου τη δείξει ξανά. Και τα κατάφερα!”. Και σε περίπτωση που κάτι πάει στραβά, τότε να έχει εμπιστοσύνη στα πρόσωπα που είναι εκεί ότι θα το βοηθήσουν να το επιλύσει. “Μαμά δεν ήσουν εκεί, αλλά το είπα στη γυμνάστρια και με βοήθησε!”.

Είναι υπέροχο το συναίσθημα για το παιδί και τους γονείς του, όταν οι εξωσχολικές δραστηριότητες πάντα ρέουν ομαλά χωρίς δυσκολίες, διακοπές, άγχη αποχωρισμού και διαμαρτυρίες. Αλλά είναι ακόμα πιο πληρωτικό το συναίσθημα για τους γονείς και το παιδί που συνάντησαν δυσκολίες, τις διαχειρίστηκαν και τελικά κατάφεραν να τις υπερκεράσουν.   

Πώς οι γονείς βοηθούν τα παιδιά να γνωρίσουν τον εαυτό τους

Ο Χέρμαν Έσσε τονίζει κάπου πως σε όλη μας τη ζωή, η πιο σημαντική δουλειά του ανθρώπου είναι να μη παραιτείται από την προσπάθεια  να γνωρίζει τον εαυτό του. Όλα τα υπόλοιπα ωχριούν μπροστά σε αυτόν τον ύψιστο σκοπό. Σε μία εποχή όπου όλα αλλάζουν και περιστρέφονται με ιλιγγιώδεις ρυθμούς, η ρουτίνα και η επανάληψη στην καθημερινότητα λειτουργεί για το μικρό παιδί ως συνδετικός ιστός ανάμεσα στον εαυτό του παρόντος και στον εαυτό του παρελθόντος.

Το παιδί γνωρίζει τον εαυτό του μέσα από τους τρόπους με τους οποίους επενεργεί κάθε φορά πάνω στο περιβάλλον και στους ανθρώπους γύρω του. Όσο μικρότερες οι μεταβολές στο περιβάλλον, τόσο πιο εμφανής είναι η αίσθηση εξέλιξης του εαυτού και η αίσθηση αυτο-αποτελεσματικότητας, η αυτοπεποίθηση δηλαδή. Μία ακόμα στροφή του κομματιού στο πιάνο σε σύγκριση με την προηγούμενη εβδομάδα, μία νέα ντρίπλα που έμαθε σε σύγκριση με την προηγούμενη φορά. Ένας καλύτερος χρόνος στο τρέξιμο, ένα ψηλότερο άλμα, η ανάθεση ενός μεγαλύτερου θεατρικού ρόλου.

Όλα αυτά στις εξωσχολικές δραστηριότητες προσδίδουν μία αίσθηση συνέχειας του εαυτού στο χρόνου, ενός εαυτού που μεγαλώνει και επεκτείνεται. Ενός εαυτού που ενώ παραμένει σταθερός, τελικά αλλάζει διαρκώς! Ενός εαυτού θετικού…      

Αν ανησυχείτε ότι το παιδί σας δυσκολεύεται να ακολουθήσει τα ενδιαφέροντά του ή εκδηλώνει άγχη αποχωρισμού και φοβίες που το εμποδίζουν να αναπτυχθεί μέσα από τις εξωσχολικές δραστηριότητες, είμαστε στη διάθεσή σας για να βοηθήσουμε. Μην διστάζετε, επικοινωνήστε μαζί μας.

Παιδικά Τικ - Μητέρα και Παιδί

Παιδικά τικ: πότε πρέπει να ανησυχούν οι γονείς και τι μπορούν να κάνουν για να βοηθήσουν το παιδί;

ΤΟ ΠΑΙΔΙ ΜΟΥ ΕΧΕΙ ΤΙΚ

«Καθόμασταν και βλέπαμε τηλεόραση με το παιδί μου. Ξαφνικά παρατήρησα να κάνει ένα ανοιγόκλειμα των ματιών, το οποίο επανέλαβε πολλές φορές μέσα σε ένα λεπτό. Ήταν πάρα πολύ έντονο και με έκανε να ανησυχήσω πολύ. Αρχικά νόμιζα ότι έπαθε κάτι. Όταν του είπα να σταματήσει να το κάνει με κοίταξε γεμάτος απορία και με ρώτησε με ειλικρίνεια σε τί αναφέρομαι. Όταν κατάλαβα ότι δεν το κάνει επίτηδες τρόμαξα και σκέφθηκα μήπως κρύβεται κάτι σοβαρό.
Άραγε έκανα καλά που του το είπα ή μήπως θα έπρεπε να το αγνοήσω; Μήπως άργησα να το αντιληφθώ; Μήπως καλύτερα να μην κάνω κάτι για αυτό και να περιμένω να δω πώς θα εξελιχθεί; Ή θα ήταν καλύτερα να ζητήσω άμεσα τη γνώμη ειδικού; Φταίω εγώ για αυτό; Πού μπορεί να οφείλεται; Και πώς μπορώ να βοηθήσω το παιδί μου;» 

Τα τικ έχουν περιόδους υφέσεων και εξάρσεων

Για κάποια παιδιά τα τικ, τα οποία στην ουσία είναι επαναλαμβανόμενες ακούσιες κινήσεις ή συσπάσεις, διέρχονται περιόδους ύφεσης και έξαρσης. Κάποιες φορές αφορούν σταθερά στο ίδιο σημείο του σώματος, π.χ. στα μάτια, ή στο στόμα. Άλλες φορές εμπλέκουν διαφορετικές περιοχές του σώματος σε διαφορετικές περιόδους. Για παράδειγμα τη μία χρονιά εκδηλώνονται με επίμονο ανοιγόκλειμα των ματιών και την επόμενη με επαναλαμβανόμενο ρούφηγμα της γλώσσας ή ανασήκωμα των ώμων.

Τα τικ μπορεί να είναι απλά και να εμπλέκουν μόνο ένα σημείο του σώματος. Μπορεί, ωστόσο, να είναι και σύνθετα και να αφορούν σε διαφορετικές περιοχές, π.χ. κεφάλι και ώμους ταυτόχρονα. Σε κάποια παιδιά μπορεί να επανεμφανίζονται το Σεπτέμβριο με το άνοιγμα των σχολείων, ενώ για κάποια άλλα παιδιά η αρχική εκδήλωση τους μπορεί να παρατηρηθεί κατά τη διάρκεια των διακοπών. Σε κάποια παιδιά τα τικ καταλαγιάζουν από μόνα τους σε διάστημα κάποιων μηνών, ενώ σε άλλες περιπτώσεις μπορεί να επιμένουν και να γίνονται χρόνια ή να επανεμφανίζονται μετά από ένα διάστημα διακοπής των συμπτωμάτων. 

Παιδικά τικ: πηγή ανησυχίας για γονείς και παιδιά

Ανεξάρτητα από τη μορφή, την πορεία και την ένταση, τα τικ στην παιδική ηλικία αποτελούν πηγή ανησυχίας για τους γονείς. Ανησυχούν επίσης και τα ίδια τα παιδιά, κυρίως τα μεγαλύτερα, που είναι σε θέση να αντιληφθούν ότι δυσκολεύονται να ελέγξουν μία κίνηση, η οποία μπορεί να γίνει αντιληπτή από τους άλλους και να τους φέρει σε δύσκολη θέση έναντι των συμμαθητών και δασκάλων ή έναντι των συναθλητών κλπ.

Οι γονείς ανησυχούν μήπως οι ακούσιες συσπάσεις κρύβουν κάποια οργανική αιτία και σε αρκετές περιπτώσεις προχωρούν σε ιατρικό έλεγχο για τον αποκλεισμό οργανικών παραγόντων. Τα παιδιά από την άλλη πλευρά νιώθουν να απειλείται η κοινωνική τους θέση μεταξύ των συνομηλίκων εξαιτίας της απώλειας ελέγχου πάνω στις κινήσεις και στο σώμα τους, και φυσικά να δοκιμάζεται η αυτοεκτίμηση τους.  

Παιδικά τικ: πώς εξηγούνται; (το σώμα πάντα καταγράφει το σκορ!)

«Ήταν πάντα ευαίσθητη για τα συναισθήματα των άλλων», «συνήθως υποχωρεί και δε διεκδικεί το δίκιο του γιατί προσπαθεί να αποφύγει τις φασαρίες», «είναι πολύ εύθικτη στην παρατήρηση μας», «νοιάζεται πολύ για την εικόνα του καλού παιδιού», «προσπαθούμε να προσέχουμε τον τρόπο που του μιλάμε για να μην πληγώσουμε τα συναισθήματα του», «πάντα υποχωρεί μπροστά στο αδερφάκι της», «πολλές φορές βουρκώνει και κλείνεται στο δωμάτιο του», είναι μερικές από τις εκφράσεις που χρησιμοποιούν οι γονείς για να περιγράψουν παιδιά που έχουν εκδηλώσει τικ. 

Από τα παραδείγματα αυτά, φαίνεται πώς τα τικ συχνά είναι συνέπεια μίας τάσης του παιδιού να συγκρατεί τα συναισθήματα του και να ασκεί υπερβολικό έλεγχο σε αυτά. Τότε το σώμα, που πάντα καταγράφει το σκορ – και δυστυχώς δεν το ξεχνά ποτέ – προδίδει μέσα από τα τικ όλη αυτή τη συσσώρευση συναισθημάτων που έχει προηγηθεί. Αυτό ισχύει ακόμα περισσότερο για την παιδική ηλικία, όπου το σώμα βρίσκεται σε στενή αλληλοσύνδεση με τον ψυχισμό του παιδιού, σαν δύο συγκοινωνούντα δοχεία.

Άγχη και ανησυχίες των παιδιών, και κυρίως ο θυμός,  που περέμειναν χωρίς έκφραση και εξωτερίκευση για μεγάλο χρονικό διάστημα, φαίνεται να αποτελούν τον τρόπο μέσω του οποίου συσσωρεύεται βαθμιαία η ψυχική ένταση στο σώμα του παιδιού. 

Παιδικά τικ: πώς θεραπεύονται;

Η ψυχοθεραπεία παιδιού και η θεραπευτική συμβουλευτική με τους γονείς είναι σε θέση να βοηθήσουν με καταλυτικό τρόπο στην αντιμετώπιση και εξάλειψη των τικ, αντιστρέφοντας στην ουσία την πορεία εκδήλωσης των συμπτωμάτων. 

Στόχοι είναι:

  • να βοηθηθεί το παιδί να αναπτύξει την ικανότητα να εξωτερικεύει και άρα να διαχειρίζεται ένα μεγαλύτερο εύρος συναισθημάτων,συμπεριλαμβανομένων των αρνητικών συναισθημάτων, όπως ο θυμός και η ζήλια.
  • Να ενθαρρυνθούν οι γονείς να δοκιμάσουν διαφορετικούς τρόπους επικοινωνίας με το παιδί, ώστε αυτό να αρχίσει να εκδηλώνει άμεσα τα συναισθήματα του και να πάψει να κλείνεται στον εαυτό του από φόβο μήπως τους στενοχωρήσει ή τους απογοητεύσει.

Αν ανησυχείτε ότι το παιδί σας εκδηλώνει τικ, επικοινωνήστε μαζί μας. Είμαστε στη διάθεση σας για να βοηθήσουμε.

ορθορεξία - διατροφική διαταραχή

Διατροφικές Διαταραχές: Από τον Homo Erectus στον Homo Ορθό-Rectus!

ΟΤΑΝ Η ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΓΙΝΕΤΑΙ ΕΜΜΟΝΗ…

Μου είπανε ότι έχω ορθορεξία.

«…Έχει πολύ καιρό που αποφεύγω να πάω σε τραπέζια και γεύματα με φίλους. Βρίσκω μία δικαιολογία και τα αναβάλλω επ’ αόριστον.. και για ραντεβού ακόμη, ποτέ δε βγαίνω για φαγητό. Πηγαίνω μόνο για καφέ, αλλά και τότε προτιμώ να παραγγείλω τα βότανά μου. Κάποιοι φίλοι, οι πολύ δικοί μου, το έχουν αντιληφθεί, δεν μπορώ να τους κρυφτώ. «Δεν είναι φυσιολογικό αυτό», μου λένε. Και γιατί παρακαλώ; Τι, δηλαδή, είναι φυσιολογικό να τρώω το «βρώμικο» φαΐ τους και μετά να δυσφορώ και να μετανιώνω την ώρα και τη στιγμή που ενέδωσα; Να νιώθω χάλια, σαν να έχω μολυνθεί και σαν να πρόκειται να αρρωστήσω; 

Πάντα αφιερώνω πολύ χρόνο στο φαγητό. Από πού θα προμηθευτώ τα πιο υγιεινά υλικά, πώς θα προσέξω τα συστατικά κάθε ετικέτας προϊόντος ώστε να μη μου ξεφύγει κάτι, με ποιο τρόπο θα τα μαγειρέψω για να διατηρήσουν όλες τις βιταμίνες και τα θρεπτικά συστατικά τους, πώς θα παραμείνω μακριά από άδειες θερμίδες και τροφές που βλάπτουν την υγεία. 

Απασχολώ συνέχεια το μυαλό μου με αυτά. Δεν ξέρω οι άλλοι τι λένε, αλλά για εμένα είναι πολύ σημαντικό το ζήτημα. Αποτελεί προτεραιότητα. Αφού καμιά φορά μπορεί να αργήσω στη δουλειά μου στην προσπάθεια μου να ετοιμάσω το πρωινό μου με τον καλύτερο δυνατό τρόπο. Ή, ακόμα, μπορεί να ακυρώσω τελικά τη βόλτα μου έξω, αν η έξοδος παρεμποδίζει όλη αυτή την προετοιμασία. Βάλε και τα δυο γυμναστήρια που έχω γραφτεί το τελευταίο διάστημα, ε δε μου μένει και πολύς καιρός για χάσιμο. 

Μου είπανε ότι έχω ορθορεξία. Ναι έχω. Και πού ‘ναι το κακό να θέλεις να τρως σωστά; Είναι όντως προβληματικό να θέλει κάποιος να τρώει υγιεινά; Προφανώς και όχι!…»

Υγιεινή διατροφή vs Ορθορεξία

Η αλήθεια είναι ότι η υγιεινή διατροφή χαρίζει αναρίθμητα πλεονεκτήματα στην υγεία και στο σώμα μας. Στην περίπτωση της ορθορεξίας, ωστόσο, μιλάμε για κάτι πιο σύνθετο από τις απλές συνήθειες διατροφής. Μιλάμε για διαταραγμένες διατροφικές συνήθειες γιατί το άτομο υπεραπασχολεί τον εαυτό του με το πώς θα φάει ορθά-σωστά σε σημείο που η διατροφή γίνεται εμμονή. Αφιερώνει πολύ χρόνο και σκέψη σε βαθμό που αρχίζει να δυσκολεύεται να λειτουργήσει ομαλά στην καθημερινότητα, στην προσωπική, κοινωνική και επαγγελματική ζωή. Απομονώνεται, νιώθει μόνο του και χωρίς κατανόηση από τους άλλους, ενώ διακατέχεται από ψυχαναγκασμούς και καταναγκασμούς γύρω από τη διατροφή. 

Ποια είναι τα αίτια που οδηγούν στην Ορθορεξία;

Για την εκδήλωση της ορθορεξίας, πολλοί παράγοντες δείχνουν να έχουν συνωμοτήσει: προβληματικές στρατηγικές διαχείρισης άγχους, θέματα αυτοεκτίμησης, δύσκολες πρωταρχικές σχέσεις, τελειομανία, είναι κάποιοι από αυτούς. 

Φαγητό: βασική ανάγκη, απόλαυση ή άσκηση ελέγχου;

Πραγματικά, είναι να απορεί κανείς πώς το φαγητό από βασική βιολογική ανάγκη για την επιβίωση, αλλά και απόλαυση, από πρωταρχικό μέσο σύνδεσης με τη σημαντική φιγούρα που μας φρόντιζε στην αρχή της ζωής, έχει εξελιχθεί σε βασανιστικό μαρτύριο, σε κάποιο είδος τιμωρίας, συνειδητής ή ασυνείδητης. Άραγε να σχετίζεται με τον έλεγχο που νιώθουμε πώς έχουμε χάσει πάνω στα πράγματα και στη ζωή μας, πάνω στις σχέσεις μας και στον εαυτό μας; 

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει!

Αν η ορθορεξία σας ανησυχεί, μπορούμε να σας βοηθήσουμε μέσα από την ψυχοθεραπεία. 

Να βρούμε τη σημασία που έχει η διατροφή στην προσωπική σας ιστορία. Τι και πόσο δόθηκε, τι και πόσο στερήθηκε, τί έγινε αντικείμενο αναπλήρωσης, τί καλύφθηκε και κρύφτηκε πιο βαθιά. Ποια συναισθήματα, ποια άγχη, ποιοι θυμοί και ενοχές, ποια κομμάτια του εαυτού τράφηκαν. Ποια έμειναν νηστικά, ποια ικανοποιήθηκαν με λαιμαργία και ενοχή και ποια ικανοποιήθηκαν υπό όρους και αποσπασματικά. Να διερευνήσουμε μαζί τις διαδρομές των συνηθειών διατροφής που σταδιακά μεταμφίεσαν μία βασική ανάγκη σε μία σιωπηλή κραυγή για την ευαλωτότητα που φέρνει η ανθρώπινη επαφή και αλληλεπίδραση.   

Να αναγνωρίσουμε τί συμβολίζει ο τρόπος με τον οποίο προσεγγίζουμε τη διατροφή και το φαγητό μας, ώστε να μην κλείνουμε πλέον το στόμα μας στην αλήθεια της προσωπικής ιστορίας μας σαν να πρόκειται για ένα «βρώμικο-μιαρό» φαγητό που απειλεί να μας βλάψει.

Μην διστάζετε, επικοινωνήστε μαζί μας.

μητέρα φωνάζει στο παιδί

Πώς καταλήξαμε πάλι σε φωνές; Επιστολή σε μία μητέρα…

Αγαπητή μητέρα,

Έχεις πει στον εαυτό σου ότι αυτή τη φορά τα πράγματα θα είναι διαφορετικά. Δε θα κάνεις τα ίδια λάθη. Θα κρατήσεις την ψυχραιμία σου, θα μιλήσεις με λογική – έχεις σκεφθεί άλλωστε τι θα πεις και πότε. Έχεις προβλέψει τι θα σου απαντήσει το παιδί σου, τι θα ανταπαντήσεις εσύ. Πώς θα πείσεις το παιδί σου να συνεργαστεί.

Είναι τόσες οι φορές που του μίλησες απότομα, που εκνευρίστηκες, που πάλεψες με τον εαυτό σου και επιστράτευσες μάταια ό,τι αποθέματα υπομονής διέθετες, που ξέσπασες… Αυτή τη φορά όχι. Η αισιοδοξία επανήλθε. Πλέον γνωρίζεις τι πρέπει να κάνεις…

Ωραία όλα αυτά. Έλα, όμως, που τα σκέφτεσαι σε κατάσταση ηρεμίας, χωρίς την περίσπαση από συναισθηματικές παρεμβολές, με δημιουργική διάθεση και την ελπίδα ότι όλα θα φτιάξουν. Τα σκέφτεσαι τώρα που η σκέψη ορίζει τα συναισθήματα και όχι το αντίστροφο…

Ωχ πάλι τα ίδια!

Και όταν φθάνει εκείνη η στιγμή, η στιγμή της κρίσης, συμβαίνει κάτι που δυσκολεύεσαι να βρεις λόγια για να το εξηγήσεις. Είναι σαν να αλλάζει συχνότητα ο εγκέφαλος σου και όλα όσα υποσχέθηκες στον εαυτό σου θολώνουν και γλιστράνε μέσα από τα χέρια σου χωρίς καν να το καταλάβεις. Συνειδητοποιείς ξαφνικά πως ο εκνευρισμός τινάζει τα σχέδια σου στον αέρα. Βλέπεις τον εαυτό σου να χάνει την ψυχραιμία του. Ένα κομμάτι σου προσπαθεί ακόμα να καταλάβει ποιο κουμπί σου πατήθηκε. Ένα άλλο προσπαθεί να ανακτήσει τον έλεγχο και να σώσει όποια αξιοπρέπεια σου έχει απομείνει. Ένα τρίτο, το πιο παρορμητικό σου, είναι πέρα για πέρα βέβαιο ότι το παιδί σου τα κάνει όλα αυτά επίτηδες, για να σε εξωθήσει στα άκρα, για να σου σπάσει τα νεύρα! 

Και λίγο αργότερα, προσπαθείς να κάνεις rewind και να ξαναπαίξεις την κασέτα του σκηνικού στο μυαλό σου για να εντοπίσεις το λάθος. Νικημένη από τις ενοχές και μετανιωμένη που έχασες τον έλεγχο, χωρίς αμφιβολία μένεις άναυδη με το πόσο δύσκολη είναι γονεϊκότητα· τη μία στιγμή σ’ απογειώνει και την αμέσως επόμενη σε τσακίζει.

Αλήθεια, πώς γίνεται κάθε φορά να ξεκινάς με τις καλύτερες των προθέσεων, αλλά να καταλήγεις νιώθοντας τόσο άσχημα με τον εαυτό σου και να αμφιβάλλεις για την επάρκεια σου ως γονιός;

Ο ρόλος του γονιού και ο ρόλος του παιδιού

Γνωρίζεις ενστικτωδώς- χωρίς να χρειάζεται να σου το πει κανείς- ότι το πως αισθάνεσαι για σένα ως μητέρα ασκεί τεράστια επίδραση στο πώς νιώθει το παιδί σουγια τον εαυτό του. Και αυτό δημιουργεί μέσα σου ένα ισχυρό αίσθημα ευθύνης. Οι σύγχρονες αναπτυξιακές μελέτες δεν αφήνουν καμία αμφιβολία. Οι γονείς ασκούν τεράστια επίδραση στην εξέλιξη των παιδιών και αυτό είναι δεδομένο.

Όμως όταν πρόκειται για σχέσεις, η αλήθεια συνήθως βρίσκεται κάπου στη μέση. Γνωρίζουμε πια πως και η συνεισφορά του παιδιού είναι πολύ σημαντική. Στους πρώτους μήνες της ζωής τα μωρά αντιδρούν στα ερεθίσματα που τους παρέχονται. Μετά το χρόνο μοιάζουν να επιλέγουν αυτά σε ποιο ερέθισμα θα αντιδράσουν. Και πριν περάσουν τα πρώτα τρία χρόνια της ζωής, αρχίζουν να οργανώνουν ολόκληρη τη συμπεριφορά τους με βάση αυτό που έχουν στο μυαλό τους. Κάνουν τις προβλέψεις τους και φέρονται με βάση αυτές, ακόμα κι αν χρειάζεται να αλλάξουν την πραγματικότητα γύρω τους – και η αλήθεια είναι ότι πολλές φορές το καταφέρνουν!

Αυτό σημαίνει ότι και οι καλύτερες προθέσεις των γονέων μπορεί να σκοντάψουν πάνω στις προσδοκίες του παιδιού. Είναι η περίπτωση που θα του πεις κάτι θετικό και θα αντιδράσει σαν να του είπες κάτι αρνητικό. Γιατί αυτό είχε στο μυαλό του εκείνη τη στιγμή. Όπως όταν αποφάσισες ότι δε θα το μαλώσεις για τη ζημιά που έκανε και ότι θα του μιλήσεις ανοιχτά και ήρεμα. Και όμως, σαν επίτηδες να προσπαθεί για αυτό, σε οδηγεί στην παγίδα του εκνευρισμού. Αντί να ανταποκριθεί στον νηφάλιο τρόπο σου, φέρεται σαν να το είχες μαλώσει. Σαν να προσπαθεί να επιβεβαιώσει αυτό που έχει στο νου του, παρόλο που την ήπια αντίδραση σου θα έπρεπε -θεωρητικά τουλάχιστον- να τη δεχτεί με χαρά.    

Και απορείς τόσο που συμβαίνει αυτό. Σπας το κεφάλι σου να καταλάβεις. Η λογική μοιάζει να μη βοηθά. Αφού του μίλησα με τρυφερότητα, γιατί άρχισε να πετάει πράγματα και να τρέχει πάνω κάτω, μπορεί να αναρωτιέσαι.

Τι τύπος δεσμού είναι το παιδί σου;

Μπορώ μόνο να σου πω, ότι η επιστήμη μπορεί να σε βοηθήσει. Και η απάντηση βρίσκεται στον τύπο του δεσμού που έχει αναπτύξει μαζί σου το παιδί. Με πολύ απλά λόγια, ο τύπος του ασφαλούς δεσμού είναι αυτός που συνεργάζεται και δείχνει ενδιαφέρον για τα συναισθήματα της μητέρας. Είναι το παιδί που θα διεκδικήσει τις επιθυμίες του, αλλά θα μπορεί να καταλάβει και τη δική σου προοπτική. Να σκεφθεί τη θέση σου και να ανταποκριθεί, ιδιαίτερα όταν χρησιμοποιείς την ενσυναίσθηση σου.

Αντίθετα, ο τύπος του ανασφαλούς δεσμού είναι το παιδί που θα έχει διαμορφώσει αρνητικές προσδοκίες. Το νιώθεις όταν χρησιμοποιείς τις καλύτερες δεξιότητες σου ως γονέας και παρόλα αυτά μοιάζουν να μην είναι αρκετές για να επαναφέρουν την ηρεμία στο σπίτι. Ότι κάνει σαν να μη σε ακούει, ότι κάνει πάντα του κεφαλιού του ή ότι πάντα μένει ανικανοποίητο και ζητάει όλο και περισσότερα από εσένα. Και κάπου εκεί νιώθεις εγκλωβισμένη σε ένα φαύλο κύκλο.

Η κρίσιμη στιγμή

Πάντα υπάρχει ένα κρίσιμο σημείο που κρίνει προς τα που θα γείρει η κατάσταση. Είναι η στιγμή που το παιδί κατακλύζεται από συναισθήματα και εσύ νιώθεις ότι δε θα αντέξεις για πολύ. Δε θα ξεχάσω ποτέ μία ηρωική μητέρα να μου λέει ότι κάθε φορά που έρχονταν τα δύσκολα, όταν όλα κρέμονταν από μία κλωστή και ήταν έτοιμη να ξεσπάσει, έφερνε στο νου της όλα αυτά που δουλέψαμε μαζί στις συνεδρίες: «τώρα τι θα έκανε ο κ. Κωνσταντίνος αν ήταν εδώ;». Και κατά μία έννοια ήμουν εκεί! Και αμέσως ένιωθε ότι κατευνάζεται ο εκνευρισμός της και ανακτά την ικανότητα της να σκέπτεται και να συναισθάνεται το παιδί. Και έσωζε την παρτίδα!

Αν είσαι από τις τυχερές μητέρες που μπορείς να ανακαλείς ευεργετικές φιγούρες από τη ζωή σου (γονείς, παππούδες, θείους, οικογενειακούς φίλους κ.ά.) που σε βοήθησαν στα δύσκολα από τότε που ήσουν παιδί, τότε μάλλον ξέρεις τι πρέπει να κάνεις.

Αν, όμως, νιώθεις ότι τις κρίσιμες στιγμές το μυαλό σου αδειάζει και στερείσαι επιλογών, ότι παλεύεις να μη χάσεις τον έλεγχο του εαυτού σου, ότι αισθάνεσαι τρομερές τύψεις γιατί δε μπόρεσες να διατηρήσεις το χαμόγελο σου και να του δείξεις πόσο πολύ το αγαπάς – γιατί δε χωρά αμφιβολία πόσο πολύ το αγαπάς- τότε βρισκόμαστε εδώ για να βοηθήσουμε.     

 

Με απεριόριστη εκτίμηση για το έργο σου,

Κωνσταντίνος Δημάτης – Κλινικός Παιδοψυχολόγος (MSc)